???? ???? ????? ??????? ????

عمل‌های تبلیغی
جلسات خانگی و روزنامه الاضواء
بنت‌الهدی، از التفات نقش زنان در عمل‌های فقهی با خبر بود از این‌رو جلساتی را در منزل خویش و دیگر افراد برای تبلیغ کارها فقهی تشکیل می‌بخشید.[۸] آمنه، در «خبر نامه الاضواء» برای دختران عراقی و عرب مقاله می‌نوشت. نوشته‌های وی درین روزنامه حول التزام زنان به آموزه‌های فقاهتی و رد الگوها و شعارهای غربی برای آنها، بدور مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌زد.[۹]

سرپرستی مدرسه ها الزهراء
مدرسه ها الزهراء، دسته مکتب‌های متعلق به صندوق خیریه اسلامی (جمعیة صندوق الخیری الاسلامی) بودند. این مکتب‌ها به غرض تقویت فرهنگ وتمدن شرعی در خردسال ها در شهرهای بصره، دیوانیه، حله، نجف، کاظمین و بغداد تأسیس شدند. مرکزیت این مکتب‌ها با مکتب بغداد بود. شهیده بنت‌الهدی دو ماده درسی را -ضمن دروس مرسوم آموزشی- در‌این مدرسه های مکان بخشید و از معلمانی استعمال میکرد که به شئون اسلامی اهتمام خاصی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشتند.[۱۰]

در ۱۹۶۷ م. بنت‌الهدی، سرپرست این شرکت در نجف و کاظمین شد. وی درین فرصت سرپرست یک مکتب فقاهتی دیگر در نجف هم بود. از این‌رو هفته‌اش را تقسیم کرده بود، نیمی از هفته را در نجف بود و نیم دیگر در کاظمین. وی بعداز ساعت اداری مکتب، به مدرس‌ها یادگرفتن‌های تربیتی می‌بخشید و بعدازظهرها را به پاسخگویی به سؤالات دانشجوها می گذراند. در ۱۹۷۲ م. بخشنامه‌ای مطابق ضرورت الحاق این مدرسه های به وزارت یاددادن و تربیت عراق از سوی دولت صادر شد. با صدور این بخشنامه بنت‌الهدی از مسئولیت این مدرسه های گوشه‌گرفت و دعوت قانونی دولت طی طومار‌ای از وی بر ادامه همیاری در‌این مدرسه ها نیز نافع نیفتاد.[۱۱] وی در جواب به پرسش از سبب ساز رخنه‌ همیاری در‌این مکتب‌ها رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌اذعان کرد:

لم یکن الهدف اینجانب وجودی فی المدرسه الا نوال مرضاة الله و لما انتفعت الغایة اینجانب المدرسة بتأمیمها فما هو جدوی وجودی آن‌گاه ذلک؟!
اینجانب به مقصود علم آموزی رضای پروردگار درین مکتب‌ها عمل می کردم. با ملی شدن (زیر بررسی دولت بعث در داخل شدن) این مدرسه ها، ماندن اینجانب درین‌جا چه توجیهی شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد خواهد داشت؟

— بنت‌الهدی صدر، الحسون، اعلام النساء المؤمنات، ۱۴۱۱ق، ص۷۸-۷۹ به گزارش ملحق صحیفه الجهاد الصادر بتاریخ ۲۰ جمادی الثانیه ۱۴۰۳ ق. نیسان ۱۹۸۳ م.
ماجرا نویسی و شعر
«رجعیه» إن قیل عنک! فلا تبالی واصمدی
قولی: أنا بنت الرسالة، اینجانب هداها اهتدی
لم یثننی خجلی عن العلیا و لم یغلل یدی
کلا و لا هذا الحجاب یعیقنی عن مقصدی
فغد لنا اختاه فامضی فی طریقک و اصعدی
و الحق یا این که اختاه یعلو فوق کید المعتدی[۱۲]

بنت‌الهدی به قصد این‌که دایره مخاطبان بیشتری برای سخنانش داشته باشد رو به تایپ کردن آورد؛ زنان بخش اعظمی از کشورهای عربی و اسلامی می‌توانستند از روش قرائت کتاب‌های وی به‌درنگ‌های اسلامی دست پیدا نمایند.[۱۳] مباحث خانوادگی، عمل اسلامی، مشقت‌های زنان شاغل، شماتت و عیب گیری مضحک‌کردن و تحریف رخ زن مسلمان، زیبایی، پیرایش‌کردن، عفاف و... از محورهای ماجرا‌های وی می‌باشند.[۱۴] وی به همین مقصود شعر هم می‌بیان کرد. بیشتر شعرهای شهیده ‌صدر دارنده پیام معنوی و شرعی میباشد. کتاب‌های پایین از اوست:

تیتر کتاب تیتر ترجمه فارسی ترجمه کننده
الفضیلة تنتصر ن‍دای‌ ای‍م‍ان ف‍رزاد م‍ی‍رزائ‍ی‌
لیتنی کنت أعلم ای‌ ک‍اش‌ م‍ی‌دان‍س‍ت‍م ل‍طی‍ف‌ راش‍دی‌
امرأتان و رجل دو زن‌ و ی‍ک‌ م‍رد
س‍رن‍وش‍ت‌ دو خ‍واه‍ر ج‍م‍ال‌ال‍دی‍ن‌ ح‍ک‍ی‍م‍ی‌زاده‌
م‍رت‍ض‍ی‌ ت‍ق‍او‌
صراع مع واقع الحیاة مبارزه با معاش مهدی سرحدی
لقاء فی المستشفی دی‍دار در ب‍ی‍م‍ارس‍ت‍ان‌
م‍لاق‍ات‌ در ب‍ی‍م‍ارس‍ت‍ان رض‍ازاده
م‍ح‍س‍ن‌ ع‍اب‍دی‌
الخالة الضائعة - -
الباحثة عن الحقیقة در جستجوی واقعیت
در جستجوی واقعیت
در ج‍س‍ت‍ج‍او‌ خ‍وش‍ب‍خ‍ت‍ی
س‍ن‍دس‌؛ دخ‍ت‍ری‌ در ج‍س‍ت‍ج‍او‌ ح‍ق‍ی‍ق‍ت
ع‍ش‍ق‌ س‍وزان
ن‍ف‍س‍ی‌ ک‍ه‌ خ‍ود را ب‍ازی‍اف‍ت مهدی سرحدی
ح‍س‍ی‍ن‌ ع‍ل‍ی‌ان‍ص‍اری‌
ل‍طی‍ف‌ راش‍دی‌
م‍ح‍س‍ن‌ ع‍اب‍دی‌
اش‍رف‌ م‍ح‍م‍دی‌
ف‍اخ‍راب‍رویکرد‍ی‍م‌ م‍ح‍م‍د
کلمة و دعوة - -
ذکریات علی تلال مکة بر بلند‌ی‌های مکه مهدی سرحدی
بطولة المرأة المسلمة ش‍خ‍ص‍ی‍ت‌ زن‌ م‍س‍ل‍م‍ان اح‍م‍د ص‍ادق‍ی‌اردس‍ت‍ان‍ی‌
المرأة مع النبی(ص) رده زن در اسلام
‏‫زن‌ در زن‍دگ‍ی‌ پ‍ی‍ام‍ب‍ر اک‍حافظه موقت‌ (ص) مهدی سرحدی
م‍ح‍م‍ود ش‍ری‍ف‍ی‌
ظلال‌ ت‍ح‍ت‌ ال‍ش‍م‍س‌ س‍ای‍ه‌ه‍ای‍ی‌ در پ‍ی‌ خ‍ورش‍ی‍د م‍ح‍م‍ود ش‍ری‍ف‍ی‌
ال‍ظل‍م س‍ت‍ی‍ز ل‍طی‍ف‌ راش‍دی‌

ملازمت نکردن بیعت‌کنندگان
هنگامی زید بن علی از هجرت شام به کوفه رسید، با استقبال عموم و درخواست‌های قیام مواجه شد[۱۲] و بنابر نقل روضه خوان موثر، اشخاصی که به دیدار وی رفتند، با وی بیعت کردند،[۱۳] البته یک روز گذشته از خروج و شروع قیام، استاندار عراق به والی کوفه امر کرد عموم کوفه در مسجد گردآوری شوند. والی بعد از احضار رهبران طوایف و بزرگان بستگان به مسجد، در شهر اظهار کرد که هر که به مسجد نیاید، خون وی مباح خواهد بود.[۱۴] در فیض از آن همگی، فقط ۳۰۰ نفر و بنابر نقلی کمتر از آن با زید بن علی ملازمت و همراهی کردند.[۱۵] در منابع آمده میباشد، در آن شب زید بن علی و یارانش، در کویر به رمز برده‌ و شعار یا این که منصور اَمِت رمز مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌داده‌اند.[۱۶]

به نقل طبری، روز سپس، هنگامی زید با تعداد اندک یاران خویش مواجه شد و از زندانی شدن بزرگان خویشان در مسجد کوفه اگاهی یافت، با ابراز تأسف و اندوه، بیعت‌کنندگان را معذور ندانست[۱۷] و آنها را اهل اهمال و نیرنگ خواند.[۱۸] هر‌یکسری بنابر نقل طبری، بزرگان کوفه، قبل از آن عهدوپیمان‌شکنی عموم کوفه در قبال امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را به زید بن علی یادآور گردیده و او‌را از قیام آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد بازداشته بودند.[۱۹]

بیعت‌کنندگان با زید بن علی، حدود پانزده هزار نفر از کوفیان دانسته گردیده[۲۰] که در بین آن‌ها اشخاصی از بزرگان کوفه برای مثال سلمة بن کهیل، نصر بن خزیمه عبسی، و معاویة بن اسحاق بن زید بن حارثه نیز حضور داشته‌اند.[۲۱] خلال این، شماری از عموم در مدائن، بصره، واسط، موصل، ری و جرجان نیز با فرستادگان زید بن علی بیعت کرده بودند.[۲۲] در صورتیکه گفتگوی زید بن علی با سلمة بن کهیل، از بزرگان کوفه را مبنای تعداد بیعت‌کنندگان در اختیار بگذاریم، ۴۰ هزار بدن با وی عهدوپیمان بسته بوده‌اند.[۲۳] در گزارش دیگری از ابوالفرج اصفهانی، از اعلام مدد ۱۰۰ هزار جنگ جو نیز صحبت رفته میباشد.[۲۴] ابوالفرج اصفهانی همینطور از امداد مالی ابوحنیفه، فقیه اهل سنت و شالوده‌گذار مذهب حنفی، به زید بن علی خبر رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد داده میباشد.[۲۵]

برد نخستین، باخت آخری
سازه به نقل طبری، زید روز اولیه صفر سال ۱۲۲ قمری، دو نفر از یاران خویش را مأمور کرد تا به کوفه بروند و شروع قیام را به اگاهی عموم برسانند. ولی این دو بدن در حوالی کوفه به دست مأموران حکم دهنده کشته شدند.[۲۶] از همین رو زید، شخص دیگری به اسم سعید بن خیثم که به داشتن صدای رسا معروف بود، برای این شغل ارسال کرد.[۲۷] سپاه زید بن علی گرچه در صدر جلو رفتن توفیق‌آمیزی داشت و سعی کرد عمومِ زندانی‌گردیده در مسجد را نیز آزاد نماید[۲۸] و در پیکار در حوالی مسجد و بازار نیز به برد رسید،[۲۹] البته در روز دوم، با اضافه شدن تیراندازان به سپاه یوسف بن قدمت، قاضی اموی عراق، بعضی از یاران مجاورت زید از پا درآمدند[۳۰] و خویش وی نیز به رنج شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد زخمی شد[۳۱]

روز اولیه: برد
تضارب در بین نیروهای زید بن علی و سربازان والی کوفه، از نخستین صفر سال ۱۲۲ قمری استارت شد. زید، سپاه خویش را به سوی شهر جنبش اعطا کرد و آنها را به نبرد تشویق میکرد. اول عکس العمل در حوالی کوفه در حیطه صیادین (صائدین) رویداد و به موفقیت یاران زید انجامید و آن گاه نبرد به کوفه کشیده شد.[۳۲] زید با مشاهده یاران اندک خویش، نگرانی از آنکه کوفیان او‌را نیز مانند امام حسین(ع) صرفا بگذارند، با یاران خویش مطرح کرد و نصر بن خزیمة، از جانفشانی خویش در رکاب زید بن علی اعلام کرد.[۳۳]

زید بن علی به یاور نصر بن خزیمة، معاویة بن اسحاق و یک سری بدن از یاران خویش، به مسجد رفت تا عمومِ گرفتارشده در مسجد را از محاصره سربازان اموی نجات دهد. آنها گرچه توانستند خویش را به مسجد برسانند و درفش‌­ها و عَلم‌­های خویش را در مسجد به اهتزاز درآورند،[۳۴] ولی مأموران اموی، بازدارنده جلو رفتن آن‌ها گردیده و با وصال لشکر نو‌نفس یوسف بن قدمت، مبارزه شدیدی در حوالی مسجد و بازار درگرفت. آخر و عاقبت مبارزه و زد خورد به محله‌ای به اسم دارالرزق منتقل شد و به موفقیت زید و یارانش در روز اولیه مبارزه رسید.[۳۵]

روز دوم: باخت
در اولِ دومی روز مبارزه، نصر بن خزیمة به دست نایل بن فروه کشته شد.[۳۶] کشته شدن وی زید را به شدت متأثر کرد.[۳۷] با این درحال حاضر نزاع طاقت فرسا زید و یارانش در صبح این روز، با موفقیت به انتها رسید.[۳۸] یوسف بن قدمت لشکری دیگر تدارک روءیت کرد تا به یاران زید حمله­‌ور گردد، ولی زید و یارانش، سپاه یوسف بن قدمت را درهم شکستند. ولی با اضافه شدن تیراندازان به سپاه یوسف بن قدمت، فعالیت بر سپاه زید مشقت بار شد و در همین اکنون معاویة بن اسحاق، فرمانده دیگر زید نیز کشته شد. در غروب این روز، زید نیز بر تاثیر اصابت تیری به پیشانی‌اش به شدت آسیب دیده شد[۳۹] و آنگاه در روز سوم صفر سال۱۲۲ق، به شهیدشدن رسید.[۴۰]

بقاع منسوب به زید بن علی در کوفه
یاران زید برای آنکه جسد او به دست مأموران اموی نیفتد، مسیر جویبار آبی‌رنگ را تغییر‌و تحول داده، جسد را دفن کردند و آنگاه مجدد جویبار را به مکان خویش بازگرداندند، ولی غلامی که همدم آن ها بود، حکم بن صلت را آگاه کرد.[۴۱] امویان جسد را خارج کشیدند، به امر یوسف بن قدمت، تن زید را به­ دار آویختند، و سرش را برای هشام بن عبدالملک، خلیفه اموی فرستادند.[۴۲]

خناس
خَنّاس صفت شیطان به معنای جانور نهفته‌شونده میباشد. ازآنجاکه شیطان همواره بشر را وسوسه می‌نماید و هنگامی که خاطر خداوند در قلب بشر باشد، از قلب بشر فرار و گریز می‌نماید و نهفته میشود، با کلمه خناس تعریف گردیده است. این کلمه و واژه در سوره ناس به فعالیت رفته مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.

مضمون‌‌شناسی
خناس از ریشه «خَنَسَ» میباشد که برای آن معنای مختلفی گفته شده میباشد. انقباض، تأخیر پرت کردن، کنار رفتن، بازگشتن و مخفی شدن به عنوان مثال معانی‌ آن آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۱]

خناس به‌معنای شیطان در قرآن
در قرآن دو توشه از ریشهٔ این کلمه و واژه یعنی «خنس» استعمال‌ گردیده است:

آیه ۱۵ سوره تکویر «فَلَا أُقْسِمُ بِالخُنَّس؛ قسم و سوگند به ستارگانی که بازمی‌گردند.»
آیه ۴ سوره ناس «مِن شَرِّ الْوَسْوَاسِ الخْنَّاس؛ از شر وسوسه‌گر نهفته‌شغل.»
بخش اعظمی از مفسران معتقدند که خناس در آیه چهارم سوره ناس به معنای شیطان به فعالیت رفته میباشد. آن‌ها تیتر کرده‌اند که خناس از اوصاف شیطان میباشد چرا‌که هر فرصت آدم به خاطر پروردگار باشد نهفته می شود و هر فرصت که بشر از خاطر معبود غافل شد به‌ سرعت گشوده میگردد.[۲] در تعبیر المیزان آمده میباشد خناس به کسی گفته می شود که همواره ظواهر میگردد و بعد نهفته می گردد. از همین رو با اعتنا به اینکه شیطان به‌طور مداوم بشر را وسوسه می‌نماید و به محضی که بشر به خاطر پروردگار میفتد نهفته می شود و هر فرصت که آدم از حافظه آفریدگار غافل شد مجدد برمی‌خواهد شد و بشر را وسوسه می‌نماید، برخی خواسته از خناس را به عبارتی شیطان رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانسته‌اند.[۳]

بعضی مفسران در تعبیر «وسواس الخناس» گفته‌اند که شیطان خناس با سخن خفی به‌نحوی‌که هیچ صدا و شنیدنی در آن وجود نداشته باشد هدف و مضمون‌ خویش را به آدم منتقل می‌نماید.[۴] زمخشری این نظر را دارد که مطابق آنچه در قرآن کریم و مهربان بر اساس قابلیت و امکان شیطان بودن بشر و جن آمده، شیطانی که درین آیه متبوع میباشد تنها شیطان جنی وجود ندارد؛ بلکه شیطان انسانی و هر کس زیاد وسوسه می‌نماید را نیز مشمول می‌گردد.[۵] در تعبیروتفسیر مثال آمده میباشد که شیطان هدف ها خویش را با نهفته‌کاری جاری ساختن میدهد؛ چراکه این نهفته‌کاری منجر می شود آدم تصور نماید که آنچه می خواهد ایفا دهد اعتقاد و باور و اندیشه خودش میباشد و کسی به وی چیزی را اجبار نکرده میباشد. به همین عامل شل‌خیس و سریع‌خیس منحرف می‌گردد. پنهان‌کاری شیطان سبب ساز تزیین وسوسه‌های وی می شود. یعنی شیطان با نهفته‌کاری شغل های فسخ را در لعابی از حق و لاف، گناه را در جامه عبادت، و گمراهی را در پوشش هدایت به اطمینان و درنگ آدم تبدیل شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌نماید.[۶]

بعضی معتقدند خواسته از وسوسه‌های خناس در سوره ناس بها‌های موهوم و ساختگی میباشد که قادر است جامعه و بها‌های خدایی را از دربین پیروزشود.[۷]

نهفته‌شدن خناس با خاطر معبود
در بعضی از احادیث نیز خناس به معنای شیطان مطرح‌ شد‌ه‌است:

در ماجرا دیگری وسواس خناس از یاران شیطان شمرده‌شد‌ه‌است. که عمل وی بر طبق این ماجرا وعده دادن و آرزومندکردن آدم میباشد. وی در مرحله آنگاه آدم را تشویق به ارتکاب گناه چهت نیل به آرزوهایش می‌نماید و هنگامی که آدم مبتلا گناه شد استغفار را از خاطر وی می برد.[۸]
در داستان دیگری زیر آیه ۴ سوره ناس آمده میباشد که هر انسانی که متولد می گردد در قلب وی وسواس خناسی میباشد. هنگامی که به خاطر خداست این وسواس نهفته می‌گردد و می‌رود البته هر مجال که از خاطر معبود غافل می‌گردد وسوسه گشوده می‌شود و بشر را گم راه می‌نماید.[۹]
در روایتی دیگر پایین این آیه آمده میباشد که شیطان خناس به‌ شکل خوکی آویزان در قلب آدم میباشد که معبود اورا بر بشر مسلط نموده است. این شیطان به طوری میباشد که زمانی آدم به خاطر آفریدگار میفتد از قلب بشر نهفته میگردد و از جسم و تن آدم فرارو گریز می‌نماید.[۱۰]

طریقه اهل سنت
اشاعره معتقدند که افعال خدا دلالت بر صفات وی دارا هستند و دربارۀ نسبت این صفات با ذات، آنان‌را صفاتی قدیم برای ذات، و قائم به ذات مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌شمرند.[۴۹]

معتزله قائل به غیریت اسماء با ذات باری، و درباره ی صفات (صفات ذات) قائل به عینیت آنان با ذات باری بوده‌اند.[۵۰]

ابو هاشم جُبایی صفات معبود را «اوضاع و احوال» می‌انگاشت و در دیدگا ه وی، «حالا» در عین اینکه وجودی جدا نداشت، امری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد واقعی بود.[۵۱]

تفصیل‌نویسی بر اسماء الهی
اندیشمندان اسلامی دربارهٔ اسماء معبود، شروح گوناگونی با رویکردهای متعدد حدیثی، فلسفی، کلامی، عرفانی و لغوی نوشته‌اند.[۵۲]

گفته‌اند عالمان اهل ایران دعوا اسماء را در دنیای اسلام شروع کرده‌اند و در ادوار متعدد تاریخی آن را رویش داده‌اند، به گونه ای که پررنگ‌ترین شروح اسماء الهی را عالمان ری، خراسان و ماوراء النهر نوشته‌اند. اول تفصیل اسماء نود و خیر‌گانه الهی را که شرحی لغوی میباشد، ابو اسحاق زجاج در قرن دوم هجری نوشته میباشد. در قرن چهارم نیز محدثانی همانند روحانی صدوق شروحی بر اسماء الهی نوشتند. ابوالقاسم قشیری در قرن ششم مثلا صوفیان متشرعی بود که شرحی بر اسماء الهی نوشت. در به عبارتی قرن بود که شروح متکلمان به اسماء الهی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد شروع شوید.[۵۳]

بعضی دیگر از کتاب‌ها در این باره عبارت‌اند از:

تفصیل الاسماء گستردن دعای جوشن گسترده تاثیر ملا هادی سبزواری
کتاب «کتاب اسماء و صفات حق» تاثیر غلامحسین ابراهیمی دینانی
کتاب اسماء و صفات الهی در تفکر امام خمینی
اسماء و صفات الهی در قرآن تاثیر محمدباقر متفحص
گستردن توحید صدوق، تاثیر حاکم سعید شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد قمی
پانویس
ابن‌مراد، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، پایین کلمه سما.
مکارم شیرازی، تعبیروتفسیر مثال، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۰.
مفردات، ص۴۲۸؛ لسان العرب، ج۶، ص۳۸۱ـ۳۸۲، «سما»
مفردات، ص۸۷۳، «وصف».
لسان العرب، ج ۱۵، ص۳۱۵، «وصف».
رک: علامه طباطبایی، ترجمه تفسير الميزان، ۱۳۷۴ش، ج‏۸، ص ۴۶۱- ۴۶۲؛ نقدالنصوص، ص۸۴؛ تحریر حزم القواعد، ص۴۰۴ ـ ۴۰۵.
مفاهیم القرآن، ج ۶، ص۳۳
تعبیر و تفسیر صدرالمتالهین، ج۴، ص۴۲؛ گستردن فصوص الحکم، ص۴۴
ملاصدرا، تعبیر صدرالمتالهین، ۱۳۶۶ش، ج ۴، ص۴۲.
تفصیل دعای سحر، ص۸۱ ؛جوادی آملی، تعبیروتفسیر تسنیم، ج ۱، ص۳۰۶.
تفصیل فصوص الحکم، ص۴۴.
تحریر حزم القواعد، ص۱۵۰.
ملاصدار، تعبیروتفسیر صدرالمتالهین،۱۳۶۶ش، ج ۴، ص۴۲؛جوادی آملی، تعبیروتفسیر تسنیم، ج ۱، ص۳۰۶
التوحید: ص۱۴۶ ح ۱۴
التوحید: ص۱۸۷
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۸.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۱۳.
تحف العقول، تصحیح علی اکبر غفاری، ۱۴۰۴ق، ص۶۳.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۷.
(عین القضات، طومار ها، ۱/۱۹۰؛ عزالدین،۲۳؛ ابوالفتوح،۲/۴۹۳؛ سنایی،۳۵؛ میبدی، ۵/۶۳۲
(محمدبن منور، ۱/۲۴۱)
(کفعمی، ۴۰۲؛ مجلسی، ۹۱/۳۸۴ به آن‌گاه)
سبزواری، ۴۳
(ابن عربی، ابوبکر، ۲/۳۴۳-۳۵۰؛ یمانی، ۱۷۱، ۱۷۵)
(ماتریدی، ۶۵ -۶۶؛ جوینی، ۱۴۴؛ ابن قیم، مدارج...، ۱/۳۲-۳۳؛ نیز ت هانوی، ۱/۷۰۹؛ طباطبایی، ۸/۳۵۴)
مفاهیم القرآن، ج ۶، ص۱۰۵
اعراف:۱۸۰ ; اسراء:۱۱۵ ;طه:۸، حشر:۲۴
(المیزان، ج۸، ص۲۴۲; تعبیر و تفسیر بزرگ، ج۱۵، ص۶۶)
یادگرفتن صحبت اسلامی، ص۱۹۹-۲۰۰.
علی ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، نصایح، ۱۳۸۱، چ هارم، ج۱، ص۱۳۰-۱۳۱ و فراگیری صحبت اسلامی، به عبارتی.
تحریر حزم القواعد، به عبارتی، ص۱۵۰
تسنیم: تعبیروتفسیر قرآن مهربان، ج۱، ص۲۷۸
مکارم الاخلاق،ص۲۵۱
تفصیل پیشگفتار قیصری، ص۲۶۹; مشارق الدراری، ص۵۰۱; مصباح الانس، ص۴۷
الفناری، محمدبن حمزة، مصباح الانس، 1363ش، ص 14،
نبویان، جستارهایی در فلسفه اسلامی، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۵۳۸.
(کلینی، ۱/۱۱۲، ۱۱۳، ۱۱۶)
توحید، ص۱۸۸- ۱۸۹

مکتب علمیه آیت‌الله بروجردی (قم)
برای دیگر کاربردها مکتب علمیه آیت‌الله بروجردی را ملاحظه کنید.
مکتب علمیه آیت‌الله مسجد النبی کوهسنگی مشهد بروجردی

داده ها اوليه
بنيانگذار مهدی قلی‌خان
تأسیس ۱۱۲۳ق، عصر (صفویه)
کاربری مکتب • آموزشی
جای قم
اسم‌های دیگر مکتب خان
ویژگی ها
موقعیت فعال
تجهیزات کتابخانه • ۳۴ مَدرس
معماری
معمار ؟
مرمت آیت‌الله بروجردی در ۱۳۷۸ - ۱۳۷۹ق

مکتب علمیه آیت‌الله بُروجردی دارای اسم و رسم به مکتب خان (تأسیس: ۱۱۲۳ق) از مدرسه ها کهن قم که در ضلع شرقی آستانه حضرت فاطمه معصومه و جنب بازارچه دارای اسم و رسم به گذرخان واقع شد‌ه‌است. این مکتب در زمان صفویه ساخته شد و زیرا به امر آیت‌الله بروجردی نوسازی شوید، به اسم او آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد معروف شد.

تاریخچه
سنگ بنای این مکتب در سال ۱۱۲۳ق در زمان صفویه به وسیله فردی به اسم مهدی‌ قلی‌خان[یادداشت ۱] گذارده شد.[۱] این مکتب که در حوالی بقعه حضرت معصومه واقع گردیده، در بنای نخستین دارنده چهار اتاق در یک طبقه بود که به گذر زمان مجال رو به ویرانی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد رفت.[۲]

مرمت و کتابخانه
در حین مرجعیت آیت‌الله بروجردی، این مکتب نوسازی شد و به سه طبقه و حجرات متفاوت ارتقاء یافت.[۳] عملیات ساختمانی مکتب در رجب ۱۳۷۸ق استارت و در شوال ۱۳۷۹ق نقطه پايان شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد یافت.[۴]

به فرمان آیت‌الله بروجردی برای استعمال طلاب این مکتب و دیگر طلاب، کتابخانه مستقلی نیز در حیث دریافت شد که در طول حیات او، کتاب ها متعددی برای تجهیز آن خریداری شوید.[۵]

نمای داخلی مکتب خان
تولیت
در طی حیات آیت‌الله بروجردی بررسی بر امورات متفاوت مکتب بر ذمه آقا مجتبی عراقی بود. بعد از درگذشت آیت‌الله بروجردی، تولیت آن برعهده فرزندش سید محمدحسن طباطبائی قرار گرفت و بعد از وی فرزندش سید محمدصادق طباطبائی آن را بر ذمه گرفت. پس از وفات او تولیت مکتب را آیت‌الله علوی طباطبایی بروجردی نوه دختری آیت‌الله بروجردی ذمه ‌دار شد.[۶]

کاربرد
مکتب برای به کارگیری طلاب وقف گردیده‌است و تا سال ۱۳۸۵ش بیشتر کاربرد خوابگاهی داشت. زمانی که سید محمدجواد علوی بروجردی تولیت آن را به دست گرفت، کاربرد آن را به آموزشی تغییر تحول بخشید. به فرمان وی در سال ۱۳۸۵ش تغییراتی در ساختار مکتب مانند مسقف‌کردن تراس و تبدیل حجرات مکتب به کلاس درس ایفا شد. این موسسه ۳۴ اتاق درس داراست و محل برگزاری برخی دروس حوزوی و مباحثه شماری از طلاب میباشد. دروس فقه، اصول، تعبیر و تفسیر، فلسفه و حرف در‌این مکتب درس دادن می‌گردد.[۷]

جستارهای متعلق
مکتب علمیه آیت‌الله بروجردی (نجف)
پانویس
عقیقی بخشایشی، مدرسه ها حوزه علمیه قم یا این که مهد رویش شخصیت‌های تبارک، ۱۳۶۰ش.
مکتب علمیه آیت‌الله بروجردی، مقر محل کار آیت‌الله علوی بروجردی.
ناصرالشریعه، تاریخ قم، ۱۳۸۳ش، ص۴۲۳.
لک علی‌آبادی، الگوی زعامت (معاش‌طومار آیت‌الله بروجردی)، مقر اگاهی‌رسانی غدیر.

الگوها در جمهوری اسلامی
اندیشمندان اسلامی برای توضیح عموم‌سالاری فقاهتی، قصه‌های متفاوتی از آن، گذشته و پس از انقلاب ارائه داده‌اند که برخی در پوسته دیدگاهای جمهوری اسلامی برای صورت‌دهی به قانون اساسی ایران جمهوری اسلامی به فعالیت می رفت و بعضا در مقابل و یا این که برای اصلاح ایده کشور ایران صورت گرفت.[۲۴] در این مورد به یکسری سر مشق می‌اقتدار مسجد النبی کوهسنگی مشهد اشاره نمود.

عموم‌سالاری فقاهتی مکتبی یا این که تکاملی
عموم‌سالاری شرعیِ مکتبی از دسته گفت و گو‌های اشخاصی زیرا شهید بهشتی درباره سیاست، اجتماع، اسلام و ولایت عالم قابل استحصال میباشد.[۲۵] شهید بهشتی با تقسیم حکومت‌ها به استبدادی، نخبگانی (آریستوکراسی) و مردمی، این نظر را دارد حکومت عموم وقتی صورت می گیرد که دو مشخصه ابتنای اقتدار حاکمان بر رأی عموم و فرصت محصور تعیین شوندگان را آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد دارا باشد.

[۲۶] به نظریه وی در حین غایب بودن توان صرفا بایستی ریشه مردمی داشته باشد.[۲۷] او در توضیح جمهوری اسلامی آن را نوعی حکومت می داند که با گزینش آزادانه اکثریت ملت و تعهد نسبت به تعالیم اسلام یار و همدم خواهد شد.[۲۸] این قصه از عموم‌سالاری فقاهتی با تصویر ارتباط‌ای عمیق در میان جمهوریت و اسلامیت، نقش مهمی در تدوین قانون اساسی کشور کشور رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد ایران داشت.[۲۹]

عموم‌سالاری فقهی وکالتی یا این که شخصی
عقیده عموم‌سالاری فقهی وکالتی بوسیله مهدی حائری یزدی تدوین شد. عقیده وی اگرچه در‌پی سازگار آرم دادن آیین با دموکراسی میباشد؛ اما زیر رای زنی انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران قرار نمی‌گیرد.[۳۰] به لحاظ مهدی حائری یزدی، حکومت رخدادی میباشد که صرفا از روش عموم قابل جاری ساختن میباشد خیر از روش وحی و رسالت و مشروعیت منحصرا مردمی میباشد که به‌دنبال آن رضایت الهی را هم به‌دنبال خواهد داشت.[۳۱] او برای سازگار نماد دادن حکومت عموم با آیین، آن را بر قاعده شرعی وکالت مبتنی می‌نماید.[۳۲] به لحاظ وی با تعیین تک تک عموم مسلمان، قاضی منتخب آنها آیتم رضایت الهی هم میباشد. به اعتقاد و باور حائری یزدی در جامعه اسلامی به جهت تعیین حکم دهنده بوسیله آدم‌های موحد، نوعی عموم‌سالاری شرعی تحقق شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد مییابد.[۳۳]

عموم‌سالاری فقاهتی ابزاری یا این که اجرایی
در قصه کسانی زیرا محمدتقی مصباح یزدی از عموم‌سالاری فقاهتی، به جهت تأکید بر مشروعیت الهی حکومت و اصالت دادن به حاکمیت الهی، عموم‌سالاری ابزاری در چنگ حکم دهنده شرعی (البته فقید) برای اجرای قانون ها اسلامی میباشد.[۳۴] به حیث مصباح یزدی، البته دانا با نصب عام از سوی پروردگار،[۳۵] از کلیه اختیارات امام معصوم منتفع خواهد بود.[۳۶] براین اساس مشروعیت و قانون ها نظام اسلامی مشروط به اجازه و امضای وی میباشد.[۳۷]

عموم‌سالاری فقهی رسمی
طبق این بینش مبنای مهم عموم‌سالاری فقاهتی، ضابطه‌گرایی و اصالت رأی عموم و مقصود آن توسعه و گسترش سیاسی در راستای دقت به حقوق و دستمزد ملت میباشد.[۳۸] این داستان از عموم‌سالاری فقهی به وسیله کسانی زیرا سید محمد خاتمی مدیر جمهوری دولت اصلاحات، در سال‌های میانی دهه هفتاد خورشیدی در کشور‌ایران اشاعه پیدا کرد.[۳۹]

قاعده الزام
قاعده اِلزام قاعده فقاهتی میباشد که مطابق آن شیعه‌ها در موردها اختلافی در بین فقه شیعه و غیر شیعه، میتوانند شخص غیرشیعه را وادار به تایید قانون ها آیین و مذهب خودش نمایند؛ هرچند آن ضابطه در فقه شیعه پذیرفته گردیده نباشد. مثال پر‌نور این ضابطه، درست فهمیدن سه جدایی یکباره اهل سنت و صحیح بودن تزویج با زن جدایی‌ داده مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده‌است.

معنی شناسی و مستندات
ضابطه فقاهتی «اِلزام» به‌این معناست: شیعه‌ها در مواقعی که میان فقه شیعه و غیر شیعه اختلاف حیث وجود داراست، می توانند شخص غیرشیعه را وادار به تایید مقررات آئین و مذهب خودش نمایند؛ هرچند آن ضابطه در فقه شیعه پذیرفته آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده نباشد.[۱]

در روایات دینی، در موردها زیادی مضمون این قاعده آورده شده میباشد؛ برای مثال حدیث دارای اسم و رسم «اَلْزِموهُمْ بِما اَلْزَموا بِهِ أنْفُسَهُم (مخالفین را به آنچه خودشان قبول دارا‌هستند مُلزم فرمایید).[۲] فقیهان اولیه این قاعده را هرچند اصطلاح خاصی برای آن قرار داده نشده بود، در شغل جاری ساختن می‌کردند. ابتدا توشه محمد حسن نجفی در کتاب جواهر الکلام به اسم این قاعده به صورت صریح بیان رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرد.[۳]

محمد جواد فاضل لنکرانی در کتاب «قاعده الزام» اعتقاد دارد که در قبلی از آیه ها قرآن برای این قاعده، استدلالی بیان نشده؛ البته از آیه ها ۴۲ و ۴۷ سوره مائده [یادداشت ۱] می‌اقتدار این قاعده را به شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد دست آورد.[۴]

مورد ها تطبیق قاعده
همگی فقیهان در مورد ها اختلاف فی مابین شیعه و اهل سنت به‌ویژه در موضوع سه طلاقه کردن، این قاعده را قبول دارا هستند.[مستلزم منبع] بعضی نیز به صورتی عظیم‌خیس، در مفاد اختلاف فقاهتی شیعه با بقیه ادیان نیز این قاعده را دارای اعتبار میدانند.[۵][۶] این قاعده در مفاد و باب‌های گوناگون شرعی مانند داد و ستد، تزویج، جدایی، ارث و... به شغل می‌رود.رمضانی محقق فقه و تالیف کننده کتاب قاعده الزام براین یقین میباشد که قاعده الزام مثلا قواعدی میباشد که تخصیص به ابواب خاصی ندارد بلکه در کل ابوابی که مناط اجرای قاعده (که به عبارتی وجود اختلاف در بین احکام فقاهتی شیعه‌ها با دیگر فرقه ها و ادیان) در آنان وجود داراست روان میباشد. [۷] دو مثال از تطبیق‌های این قاعده از این قرار می باشند:

سه طلاقه کردن
در طریقه معروف شرعی شیعه سه‌طلاقه کردن یکبارۀ همسر فقط یک جدایی اکانت گردیده و مرد می تواند در حین عِدِّه سوای نیاز به عقد وصلت تازه، زن را به همسری خویش برگرداند؛ البته اهل سنت سه‌جدایی یکباره را درست می دانند که در فیض مرد نمی‌تواند در طول گردآوری زن را به همسری خویش برگرداند. هم اکنون در صورتی‌که شخصی سنی مذهب، بعد از سه‌طلاقه کردن همسر خویش در روزها جمع به وی برگشت نماید از نگرش مذهبش اینگونه کاری خطا و فسخ میباشد و در فیض مرد شیعه میتواند بعداز نقطه پایان جمع با آن زن وصلت نماید.[۸]

شاهد تزویج
اهل سنت برای وصلت، حضور شاهد را موردنیاز می دانند و با خلا شاهد آن عقد را فسخ میدانند در حالی‌که در مذهب شیعه، حضور شاهد برای وصلت مایحتاج وجود ندارد. در اینجا نیز در شرایطی که عقدی در بین اهل سنت سوای شاهد سرازیر گردیده باشد، شیعه می تواند آن عقد را فسخ دانسته و با آن زن تزویج نماید.[۹]

پانویس
فرحی، القواعد الفقهیه، ۱۴۳۱ق، ص۱۳۳.
روحانی طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۳۲۲
نجفی، جواهر الکلام،‌ دار احیاء التراث العربی، ج۲۱، ص۳۹۳.
فاضل لنکرانی، قاعده الزام، ص۴۳ و ص۵۲.
محمد جواد فاضل لنکرانی، قاعده الزام، ص۱۲۱
موسوی سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۳۸۸ش، ج۲۶، ص۳۹.
رمضانی، قاعده الزام،۱۳۹۹ش، ص۲۸.

همایش ملی فقه هنر
همایش ملی فقه هنر یک همایش عصر‌ای علمی میباشد که با غرض توسعه و گسترش مطالعه‌های دینی و اجتهادی در حوزه مسائل تخصصی هنر اجرا مي شود.[۱] این همایش به وسیله دفتر کار تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم و مکتب اسلامی هنر در ۲۳ دی ۱۳۹۴ش شروع به فعالیت نموده مسجد النبی کوهسنگی مشهد است.[۲]

دبیر علمی و محتوایی و مدیریت هیئت علمی این همایش ابوالقاسم علیدوست میباشد. نویسندگان متعددی به عنوان مثال ابوالقاسم علیدوست، محمدجواد فاضل لنکرانی و سید مصطفی متفحص داماد درین همایش نوشته‌علمی ارائه کرده‌اند.[۳] این همایش با پیام حسین نوری همدانی، از مراجع تبعیت شیعه شروع شد.[۴] هیئت علمی و دست‌اندرکاران برگزارى همایش ملى فقه هنر پیش از برگزاری اول زمان با سید علی خامنه‌ای، رهبر کشور ایران دیدار کردند.[۵] آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار با اعضای این همایش گفته میباشد: از حوزه علمیه انتظار میباشد که مبانى ‌اسلامى را در زمینه هنر کشف و استیناف و عمق‌یابى نماید، سپس آن‌را ‌براى عموم تبیین آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد نماید.[۶]

سیاست‌گذاری و ضابطه‌گذاری در عرصه فقه هنر، پناه از هنر اسلامی و تقابل با انحرافات، بررسی بر اجرای قانون ها و سیاست‌ها، هنر و حاکمان، حکمرانی در هنر و فتاوای فقاهتی، و رسانه ملی و حکمرانی در عرصه هنر از سرفصل‌های این همایش رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.[۷]

همایش ملی فقه هنر تا سال ۱۴۰۲ش، چهار زمان برگزار گردیده‌است[۸] در چهار زمان این همایش حدود ۱۰۰ نوشته ی علمی ارائه گردیده است[۹] که مقاله ها ارسالی در کتاب‌های دسته مقاله‌ها همایش فقه هنر به وسیله مکتب اسلامی هنر و با همیاری پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر و سازمان سینمایی مملکت در قم منتشر شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده است.[۱۰]

اولی همایش ملی فقه هنر در سه مبنا فلسفه فقه هنر، فقه هنر در موضوعات نو و بازپژوهی‌های فقه هنر در تاریخ ۳۰ دی ۱۳۹۴ش در قم.[۱۱]
دومی همایش در سه شالوده «فلسفه فقه هنر»، «فقه خلق و خوی و برخط هنری» و «حکومت و هنر» در ۲۷ دی ۱۳۹۶ش در قم.[۱۲]
سو‌مین همایش با قضیه تئاتر و سینما در دوم و سوم بهمن ۱۳۹۸ش در شیراز .[۱۳]
چهار‌مین همایش ملی فقه هنر، با محوریت فقه هنر و حکمرانی، روزهای ۲۵ و ۲۶ بهمن ۱۴۰۲ش در مشهد.[۱۴]
نگارخانه

تشکیل خلافت اموی
نوشته‌علمی‌های مهم: صلح امام حسن و خلافت بنی‌امیه
بعد از شهیدشدن امام علی(ع)، عموم شام در بیت المقدس با معاویه تحت عنوان خلیفه بیعت کردند و اورا امیرالمؤمنین نامیدند.[۵۶] معاویه آن گاه به سوی عراق شتافت. امام حسن(ع) در کوفه، با سپاه دوازده هزار نفری که عبدالله بن عباس نیز دربین آنها بود، به سمت مدائن خارج آمد. زمانی که به ساباط رسید، در وفاداری اصحابش، شک کرد، به ویژه پس از کوشش معاویه برای باج دادن به فرماندهٔ سپاه و توفیقش در دلجویی از عبیدالله بن عباس. در‌این هنگام امام حسن(ع) از نبرد دست شست و در گفتگوهایی که دربین وی و معاویه شکل گرفت، امام حسن(ع) حکومت را به معاویه واگذار کرد. امام صلح با معاویه را به شرطی برگزید که امامت مسلمان ها بعداز معاویه با وی باشد. معاویه پیرو صلح وارد کوفه شد و امام حسن و امام حسین با وی بیعت مسجد النبی کوهسنگی مشهد کردند.

در تاثیر اجتماع عموم گرد او، آن سال «عام الجماعة» نامیده شد؛ چون امت به استثنای خوارج با یک خلیفه بیعت کردند.[۵۷] جاحظ با اشاره به آنکه معاویه در آن سال بر ملک مستولی شد و بر دیگر اعضای شورا و جماعت مهاجر و انصار به استبداد گرایید، می گوید: معاویه آن سال را عام الجماعه نامید، در حالیکه آن سال «عام فرقه و قهر و جبر و غلبه» بود. سالی که امامت به ملوکیت و نظام نبوی به نظام کسرایی تبدیل و خلافت مغصوب و قیصری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۵۸]

حکومت معاویه اولی تجربیات حاکمی بود که بین اختلافات فقاهتی-سیاسی، و احیاناً خاندان‎ای و حوزه‌‎ای، توسط تحمیل و با فایده‎گیری از کارشکنی‌های سیاسی، اقتدار را به دست آورد.[۵۹] معاویه تصریح داراست که خلافت را خیر با محبت و دوستی و رضایت عموم، بلکه با خنجر به دست آورده میباشد.[۶۰] براین اساس حکومت اموی بوجود آمد و معاویه خلیفه امت اسلامی شد. این سلسله ۹۱ سال (۱۳۲ق.-۴۱ق.) دوام یافت. درین مقطع ۱۴ نفر خلیفه شدند[۶۱]. اول آن‌ها معاویة بن ابی سفیان و واپسین وی مروان بن رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد محمد بود.[۶۲]

کوشش‌های قبل از خلافت
معاویه در ظواهر اعلام کرده بود که مخالفت وی با امام علی(ع) برای خلافت وجود ندارد. وی قبل از پیکار جمل به زبیر نوشت: از عموم شام برای وی بیعت گرفته، در حالتی که عراق را تصاحب نماید در شام مشکلی نخواهد داشت. زبیر از این طومار خشنود و دلگرم شد.[۶۳] معاویه برای تعیین خلیفه نو، عقیده «شورای دربین مسلمانها» را طرح کرده بود. معاویه بر آن بود تا یکی شخصیت‌های سیاسی قریش، به ویژه آن‌ها را که در شورا حضور داشتند به خویش جذب و از آن‌ها بهره‌برداری سیاسی نماید. معاویه در طومار‎ای به امام علی نیز مورد را مطرح شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرد.[۶۴]

گزارش‌های دیگر حاکی میباشد که وی نخست به اسم «امیر» با عموم شام با وی بیعت کرد خیر «امیر المؤمنین»، البته بعد از شهید شدن علی ادعای خلافت کرد و عموم به اسم «امیر المؤمنین» با وی بیعت کردند.[۶۵] معاویه به قاضی حمص نوشت تا بر طبق هر آنچه عموم شام با وی بیعت کردند، عموم با وی بیعت نمایند. تسلط حمص راضی به بیعت با معاویه تحت عنوان امیر نشده، گفتند که فارغ از خلیفه به خون‎خواهی عثمان نخواهند رفت. بنابراین عموم حمص اولی عده ای بودند که تحت عنوان «خلیفه» با معاویه بیعت کردند. بعداز آن، عموم شام نیز با او تحت عنوان خلیفه بیعت کردند.[۶۶]

از آن رو که معاویه از طلقاء بود، زمینه خلافتش طاقت فرسا می‌نمود. معاویه در شام خویش را با تیتر «خال المؤمنین»( یعنی خالو مؤمنان، چون ام حبیبه

خواهرش از همسران پیامبربود) و «کاتب وحی» شناساند و میکوشید آن ایراد را جبران نماید.[۶۷]

درباره عبارت لعن در پایان زیارت
برخی از پژوهشگران درباره استناد عباراتی از زیارت عاشورا به چهارده معصوم، شک کرده‌اند. سید مرتضی عسکری[۲۱] و محمدهادی یوسفی غروی،[۲۲] عبارت «اَللَّهُمَّ خُصَّ أَنْتَ أَوَّلَ ظَالِمٍ بِاللَّعْنِ مِنِّی وَ ابْدَأْ بِهِ أَوَّلاً ... إِلَی یوْمِ الْقِیامَةِ» را منقول از معصومان(ع) نمی‌دانند و معتقدند این عبارت تا قبل از نصفه قرن هفتم در متن زیارت عاشورا وجود نداشته میباشد. و پس از سال ۶۵۰ق به کتاب مصباح المتهجد افزوده شد. ازاین‌رو، این فراز در برخی از ورژن‌های مصباح‌المتهجد وجود داراست و در برخی از ورژن‌های آن وجود مسجد النبی کوهسنگی مشهد ندارد.[۲۳]

مسلم داوری اصفهانی در کتاب «زیارة عاشوراء تحفة اینجانب السماء» در جواب به‌این نکته که یکی فرازهای لعن در یک کدام از ورژن‌های مصباح المتهجد نیست،[۲۴] با رسیدگی یک‌سری ورژن از ورژن‌های کتاب مصباح المتهجد، میگوید ورژن‌ای از کتاب مصباح المتهجد روضه خوان طوسی که سید ابن طاووس مبنی بر آن گفته میباشد که متن لعن در آن وجود ندارد، صرفا یکی ورژن‌های در دسترس ابن طاووس بوده میباشد و وی سه ورژن‌ دیگر از مصباح داشته که متن لعن و درود را از آن ورژن‌ها نقل نموده است.[۲۵] محمدتقی شوشتری متفحص رجالی نیز در عبارت «اللّهُمَّ الْعَنِ الْعِصابَةَ الَّتي جاهَدَتِ الحُسَينَ وَشايَعَتْ وَبايَعَتْ...»واژه و کلمه «جاهدت» را تحریف گردیده «جاحدت» دانسته میباشد. [۲۶]از بعضی ورژن‌‌های بدون نقص الزیارات نیز «حاربت» آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد نقل شد‌ه‌است. [مستلزم منبع]

علی بن حسین در زیارت عاشورا، که می باشد؟
درباره اینکه خواسته از علی بن حسین در عبارت «السلام علی الحسین و علی علی بن الحسین ...» امام سجاد(ع) میباشد یا این که علی‌اکبر دو احتمال وجود دارااست. اورده شده اینکه در زیارت عاشورای غیرمعروفه بعداز این درود، واژه و کلمه الشهید آمده و همینطور اینکه زیارت عاشورا برای تلاوت در روز عاشورا در کربلا توصیه گردیده شاهدی میباشد بر اینکه مراد از علی بن الحسین، علی‌اکبر رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۲۷]

محتوا

نصیب صد درود از زیارت عاشورا به خط محمدشفیع ارسنجانی، خوش‌نویس قرن سیزدهم قمری.
درود: زیارت عاشورا با درود بر امام حسین(ع) شروع می گردد و با درود بر اولاد و یاران وی ادامه می یابد. این زیارت همینطور، با درود بر امام حسین و یارانش نقطه نهایی شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌پذیرد.
تولی:
لعن و برائت از عاملان حادثه کربلا:در‌این زیارتنامه از عاملان اتفاق کربلا و همگی عده ای که به آن راضی بودند لعن و از آن‌ها اعلام بیزاری گردیده است.
خونخواهی امام حسین: در دو فراز از زیارت عاشورا از آفریدگار مراد گردیده که خونخواهی امام حسین را به زعامت امام منصور از اهل‌بیت نبی(ص) یا این که امام هدایت‌گری که ناطق به حق میباشد روزی گرداند. این لفظ ها، خونخواهی امام حسین توسط امام مهدی را می رساند.[مستلزم منبع]
دعا: دعایی در زیارت عاشورا بدین مضمون «‌اللهم اَجْعَلْ مَحیای مَحجب و حیا محمدٍ و ال مُستایش وَ مَماتی مَماتَ مُستایشٍ وَ ال مُثناٍ‌» «‌خدایا من‌را زنده بدار به آئین محمد و آل محمد و مرگم را به آیین آن‌ها بمیران‌» آمده میباشد.
روزی‌های معنوی:در زیارت عاشورا سه رزق و روزی معنوی از خداوند در خواست گردیده‌است که عبارتند از: خونخواهی امام حسین(ع) (...ان یرزقنی طلب ثارک مع امام منصور...) ۲- برائت از معاندان اهلبیت علیهم السلام (...ورزقنی البرائة اینجانب اعدائکم) ۳-شفاعت امام حسین(ع) و ثبات گام (....اللهم ارزقنی شفاعة الحسین یوم الورود تصویب لی گام صحت) [۲۸]
زیارت عاشورا ستم‌هایی را که بر شیعه وارداتی میباشد با دو ضمیر «‌کُم‌» و «‌ک‌» برشمرده میباشد. ضمیر «‌کُم‌» به اهل‌بیت و ضمیر «‌ک»، به امام حسین(ع) برمی‌شود.[مستلزم منبع]

متن و ترجمه زیارت
متن
متن و ترجمه
ترجمه
اَلسَّلاَمُ عَلَیكَ یا این که أَبَا عَبْدِ اللهِ السَّلاَمُ عَلَیكَ یا این که ابْنَ رَسُولِ اللهِ (السَّلاَمُ عَلَیكَ یا این که خِیرَةَ اللهِ وَ ابْنَ خِیرَتِهِ) السَّلاَمُ عَلَیكَ یا این که ابْنَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ ابْنَ سَیدِ الْوَصِیینَ السَّلاَمُ عَلَیكَ یا این که ابْنَ فَاطِمَةَ سَیدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ السَّلاَمُ عَلَیكَ یا این که ثَارَ اللهِ وَ ابْنَ ثَارِهِ وَ الْوِتْرَ الْمَوْتُورَ السَّلاَمُ عَلَیكَ وَ عَلَی الْأَرْوَاحِ الَّتِی حَلَّتْ بِفِنَائِكَ عَلَیكُمْ مِنِّی جَمِیعاً سَلاَمُ اللهِ أَبَداً مَا بَقِیتُ وَ بَقِی اللَّیلُ وَ النَّهَارُ یا این که أَبَا عَبْدِ اللهِ