حسین بن ابراهیم تنکابنی حکیم اشراقی شیعه در قرن یازدهم قمری. او از شاگردان ملاصدرا (متوفای ۱۰۵۰ق) و فیاض لاهیجی (متوفای ۱۰۷۲ق) بود.[۱] تنکابنی بعد از آموزش علم ها عقلی به درس دادن و رواج آرا و اذهان ملاصدرا مسجد النبی کوهسنگی مشهد پرداخت.[۲]
وی در ۱۱۰۱ یا این که ۱۱۰۵ق به حج رفت و بهدنبال مناظرهای که در مکه در باره خلافت امام علی (ع) داشت در زمان طواف کعبه، به اتهام اهانت به منزل معبود بازداشت و به حکم حاکم، به تعزیر و اخراج از مکه محکوم شد. وی بر تاثیر جراحات ناشی از تعزیر فی مابین خط مش مکه و مدینه، درگذشت و ازینرو بعضی اورا «شهید» دانستهاند. مدفن تنکابنی در مجاورت قبر ابوذر غفاری (متوفای ۳۲) در رَبَذَه (در اطراف رابِغ) میباشد.[۳] روحانی ابراهیم، فرزند تنکابنی، نیز از پژوهشگران علم ها نقلی بوده و با عبدالله افندی اصفهانی، مؤلف ریاض العلماء در اصفهان همدرس آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.[۴]
آشتیانی اثر ها تنکابنی را تلخیص یا این که تفصیل آرای ملاصدرا دانسته میباشد.[۵] اثر ها وی عبارتند از:
ثابت حدوث العالم؛ نسخه ها خطی این رساله در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی ، کتابخانه مجلس شورای اسلامی و کتابخانه مرکزی دانش کده طهران جانور میباشد و یار و همدم با مشاعر ملاصدرا نیز چاپ گردیدهاست.[۶]
لبه بر ثابت الواجب (نو) جلالالدین دوانی؛ ورژنای از آن ـ که در حین مؤلف استنساخ گردیده ـ در گنجینه کتاب ها خطی آیتاللّه مرعشی مو رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد جود میباشد.[۷]
کناره بر حاشیة خَفْری بر الاهیات تفصیل التجرید[۸]
تفصیل باغ رمز روضه خوان محمود شبستری[۹]
رسالة فی وحدة الوجود مع کثرة تجلیاته؛ تنکابنی درین رساله از مسلک ملاصدرا تقلید کرده و کوشیده میباشد که در میان آرای صوفیه و حکیمان اشراقی و مشائی گردآوری و تخمین به وجود آورد. افندی اصفهانی[۱۰] این رساله را با تیتر رسالة فی استیناف وحدة الوجود و تجلیاته و تنزلاته بیان کرده وسید جلالالدین آشتیانی آن را در منتخباتی از اثرها حکمای الهی کشورایران[۱۱] شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد چاپ نموده است.
فی صنفها الناس؛ این رساله، خلاصهای از لحاظ ملاصدرا در باره معاد میباشد[۱۲] و در آن حشر بشرها را، بر حسب درجات دانش و کار، به شش شکل رسم کرده که با مراتب دانا (عالم لاهوت یا این که لاهوت و عالم جبروت یا این که نمونه و فقید مُلک یا این که ناسوت) مطابقت و همخوانی دارااست. این رساله در کتاب منتخباتی از اثرها حکمای الهی کشور ایران چاپ گردیده است.[۱۳]
تعلیقاتی بر کتاب شفای ابن سینا[۱۴]
رسالة فی شبهة الاستلزام و پاسخها.[۱۵]
کل اثرها تنکابنی، جز تفصیل باغ سر، به لهجه عربی میباشد.
پانویس
افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۲، ص۳۴؛ صدوقی سها، تاریخ حکماء و عرفاء، ۱۳۵۹ش، ص۳۱.
آشتیانی، منتخباتی از اثر ها حکمای الهی کشورایران، ج۲، ص۳۹۹ـ۴۰۰.
آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ص۱۹۲؛ افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۲، ص۳۴؛ سمامی حائری، بزرگان تنکابن، ۱۳۷۲ش، ص ۹۴.
افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۲، ص۳۴.
آشتیانی، منتخباتی از اثر ها حکمای الهی جمهوری اسلامی ایران، ج۲، ص۳۹۹.
حسینی اشکوری، فهرست ورژنهای خطی، ۱۳۷۶ش، ج۱۱، ص۱۴۰؛ حائری، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی، ۱۳۴۵ش، ج۵، ص۲۰۳؛ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج ۱، ص ۸۹؛ علم پژوه، فهرست کتابخانة مرکزی دانش کده طهران، ۱۳۴۰ش، ج۹، ص ۸۸۱.
حسینی اشکوری، فهرست ورژنهای خطی، ۱۳۷۶ش، ج۱۱، ص۱۳۹.
افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۲، ص۳۴-۳۵.
شاملو، قصص الخاقانی، ۱۳۷۱ـ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۵۰؛ صدوقی سها، تاریخ حکماء و عرفاء، ۱۳۵۹ش، ص۳۲.
افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۲، ص۳۵.
آشتیانی، منتخباتی از اثر ها حکمای الهی کشور ایران، قم، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۰۴ـ۴۰۹.
آشتیانی، منتخباتی از اثرها حکمای الهی جمهوری اسلامی ایران، ج ۲، ص ۳۹۹؛ کوربَن، ص ۶۸
آشتیانی، منتخباتی از اثر ها حکمای الهی جمهوری اسلامی ایران، ج۲، ص ۴۰۱ـ۴۰۳؛ حائری، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی، ۱۳۴۵ش، ج۵، ص ۲۰۴.
افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۲، ص۳۴.
علمپژوه، فهرست کتابخانة مرکزی دانشکده طهران، ۱۳۴۰ش، ج۹، ص۸۸۰.
منابع
آشتیانی، جلال الدین، منتخباتی از اثر ها حکمای الهی کشورایران: از بعد از ظهر میرداماد و میرفندرسکی تا فرصت حاضر، قم، ۱۳۶۳ش.
آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، گردآورنده: احمد بن محمد حسينى، بیروت، دار الأضواء، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق.
آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، الکواکب المنتشرة فی القرن الثانی آن گاه العشرة، چاپ علی نقی منزوی، طهران ۱۳۷۲ش.
احمد حسینی اشکوری، فهرست ورژنهای خطی کتابخانة همگانی حضرت آیة اللّه مرعشی نجفی، قم، ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ش.
افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، متفحص: احمد حسینی اشکوری، اهتمام: محمود مرعشی، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، چاپ نخستین، ۱۴۳۱ق.
جورج طرابیشی، معجم الفلاسفة، بیروت ۱۹۸۷؛ هانری کوربن، فلسفه اهل ایران و فلسفه تطبیقی، ترجمه جواد طباطبائی، طهران، ۱۳۶۹ش.
حائری، عبدالحسین، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی، طهران، ۱۳۴۵ش.
علم پژوه، محمدتقی و منزوی، علی نقی، فهرست کتابخانه سپهسالار، طهران، ۱۳۵۶ش.
علم پژوه، محمدتقی، فهرست کتابخانة مرکزی دانش کده طهران، طهران، ۱۳۴۰ش.
سمامی حائری، محمد، بزرگان تنکابن، قم، ۱۳۷۲ش.
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: مرکز فرهنگی و اجتماعی محله