لزوم تعبیروتفسیر
لزوم تعبیروتفسیر به بایستگی آشنایی قرآن بازمی شود. قرآن را می بایست آشنایی و در زوایای آن نماید و کاو کرد تا به ژرفا و درونمایهاش روش یافت و از رهنمودهایش موعظه گرفت. قرآن مهربان در التفات تدبر و اندیشیدن در آیاتش کلام گفته میباشد و مسلمانها را به استیناف و پندار در کلامش تشویق نموده است. در جایی میفرماید: كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (ترجمه:[اين] كتابى مبارك میباشد كه آن را به سوى تو نازل كردهايم تا در [باره] آيات آن بينديشند، و خردمندان مسجد النبی کوهسنگی مشهد راهنمایی گيرند.)
[ص–۲۹] از سوی دیگر، صراحت دارد که قرآن به گویش عموم نازل گردیده و کتابی مبین و آشکار میباشد، البته به نبی(ص) امر داده تا قرآن را تفصیل و توضیح دهد وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (ترجمه:و اين قرآن را به سوى تو فرود آورديم، تا براى عموم آنچه را به سوى ايشان نازل گردیده است توضيح دهى، و اميد كه آن ها بينديشند.)[نحل–۴۴] چون درک کردن ظواهر معانی غیر از تعبیر و تفسیر میباشد. هر که عربی را به خیر و خوبی بداند، ظواهر معانی را در مییابد، البته به ژرفای آن جز با کارایی و تلاش و در دست داشتن ابزار و علمهای موردنیاز آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد نمیرسد.
قبل از این، در حالتیکه کسی با تمرکز به مطالب قرآن اعتنا کند درمی یابد که قرآن خصوصیتهایی منحصر به خویش دارااست که بایستگی تعبیروتفسیر را در هر بعدازظهر و وقتی ایجاب مینماید. برخی از این خصوصیتهای بهاین قرار میباشد:
معانی مختلف: قرآن کریم ومهربان معانی مختلف دارااست، ژرفناک و فراخناک میباشد. امیرالمومنین(ع) می فرماید: و إنّ القرآن ظاهره انیق و باطنه عمیق لا تفنی عجائبه و لا تنقضی غرائبه (ترجمه: ظواهر قرآن زیباست و باطنش ژرف و ناپیداست. شگفتیها آن سپری نگردد و غرایب آن به نقطه پایان رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد نرسد.[۲۶])
ذکر فشرده مسائل: در قرآن، مسائل بسیار فشرده و با اشاره اورده شده میباشد. در ذکر عقاید و احکام به سیرتکاملای موجز مطالب را میاورد و از بیان مختصات و جزئیات جلوگیری مینماید که به طبعً نیاز به تعبیروتفسیر دارااست. نمونۀ پرنور آن در احکام نماز، روزه، حج و دهها شغل عبادی و غیرعبادی میباشد.
نزول تدریجی قرآن: قرآن در دوران ۲۳ سال نازل گردیده و شیوۀ آن به سیرتکاملای میباشد که مطالب در سورههای متعدد قرار می گیرد. از این روی در هر سوره نکتهای را ذکر کرده که با کنار هم گذاشتن آن و پرده برداری از معانی میقدرت به ادراک بدون نقص شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد آن رسید.
منشأ غیبی وحی: وحی گنجینۀ دانش الاهی و نازل گردیده از فقید غیب و وابسته به جهانی میباشد بیغایت گستردهخیس از فقیه احساس و مادیت. نکات غیبی و نامأنوس با طبیعت دنیوی بشری درقالب سخنان متعارف ریخته شدهاست. در قرآن حقایقی زیرا فرشتگان، عالم آخرت، فقید غیب، صفات الاهی، حرکات تکوینی و معجزات مطرح گردیدهاست. مأنوس شدن با این معانی نیاز به مقدمات و توضیح و تعبیر و تفسیر دارااست.
امام خمینی:
قرآن یک کتابی وجود ندارد که بتوانیم- ما یا این که کس دیگری- یک تعبیر کاملی آن طور که [شایسته میباشد بر آن ] بنویسد. علم ها قرآن، یک علم ها دیگری میباشد ماورای آنچه ما می فهمیم. ما یک صورتی، یک پردهای از پردههای کتاب معبود را میفهمیم، و باقیاش محتاج به تعبیروتفسیر اهل طهارت میباشد، که مُعلَّم( علم آموخته) به تعلیمات فرستاده الله بوده اند.
قسمت دوم: تعبیر و تفسیر سوره ستایش از کتاب آداب الصلاة
اقسام تعبیر و تفسیر
مفسران از لحاظ نحوه و سیاق و سلیقۀ مشاجره در استنباط معانی آیهها قرآن و صورت ارائه اختلافات بخش اعظمی داراهستند. هرمورد از آن ها قرآن را از زاویهای و دیدگاهی و معلوماتی از پیش گزینه رسیدگی قرار داده، به سیرتکاملای که تفاسیر هر کدام با هم متعدد و برداشتها از یکدیگر متعدد و جهات آن ها متمایز گشتهاند. گروهی از مفسران صرفا از نقطهحیث اثرها و منقولات رسیده از معصومان(ع) و یا این که صحابی و تابعین نبی(ص) به درک و ادراک آیهها قرآن روی آوردهاند و برای اجتهاد و فهم مفسر جایگاهی قائل نیستند. لذا مجموع اهتمامشان به نقل مأثورات و توکل بر آن چیزی میباشد که قصه شدهاست و بس. بعضی دیگر، خلاف دستۀ پیش، آیه ها قرآن را فقط از زاویۀ عقل و جستجوهای خردورزانه تعبیر مینمایند و معیارهای عقلی و احیاناً اخذهای حسی را ملاک برداشت از پیام قرآن قرار دادهاند.
از دید رغبت و روال و سلیقۀ گفت و گو نیز بین مفسران این چندگونگی وجود داراست: گروهی، نشانهها قرآن را فقط از نقطهلحاظ ادبیات و شیوایی و بلاغت قرآن گزینه پژوهش قرار داده و کتابهای تفسیری خویش را پر از دعواهای ادبی و بلاغی کرده، از این منظر به کلمه ها و نشانهها قرآن دیده دوختهاند. گروهی دیگر به مباحث فلسفی و کلامی دقت بیشتر کرده یا این که در وضعیت تاریخی خاص مبارزات اعتقادی در بین مسلمانها، نقش اساسی را به توضیح این تیم از آیهها گزینه مناقشه دادهاند و لذا صبغۀ تعبیر و تفسیر آن ها مذهبی و کلامی شدهاست. گروهی دیگر به مسائل عرفانی و اشارات معنوی و تأکید بر مسائل اخلاقی و اشارات سیر و سلوکی روی آورده، جلوۀ تعبیروتفسیر آنان در رغبت بهاین تیم از مباحث بوده میباشد. و عاقبت، تیمای دیگر به نشانهها هستیشناسی قرآن التفات بیشتر نماد داده، آیاتی را که دربارۀ آفرینش عرشها و زمین، بشر و پدیدههای طبیعی نازل گردیده، تعبیروتفسیر کرده و با استفاده مفروضات خویش به تعبیر علمی قرآن روی آوردهاند.
بایستی این شیوهها را گزینه شناسایی و پژوهش قرار اعطا کرد و کارداران میل به دلیلگیریها و رغبتهای تفسیری را اخذ. فارغ از شک، یکیاز فواید آشنایی تعبیروتفسیر، شناخت با شیوههایی میباشد که در زمینۀ صورت تعبیر و تفسیر و استنباط بینش قرآن و وصال به فهم و شعور این کتاب آسمانی اعمال گرفته، خواننده را با این دوراندیشی به نحوههای متفاوت رهنمون و به شایسته ترین هدایت مینماید.
شناخت و پژوهش طریقها، زمینۀ مقایسه فی مابین تفاسیر و در فیض شیوه های وصال به پیام اساسی قرآن را مشخص و معلوم مینماید و به ما نشانه می دهد که در بین طرق متفاوت، مجاورتترین و بیخطرترین و جامعنگرترین رویه کدام میباشد.
از سوی دیگر، تجربۀ بشری و سیر تطور تعبیروتفسیر این واقعیت را به ما آرم میدهد که شایسته ترین روشها را یک شخص نرفته میباشد و همۀ واقعیت در پیش یک شخص مخفی وجود ندارد و ما در نقطه پایان رویکرد برای تعیین شایسته ترین نحوه نیستیم. بایستی همواره عملکرد کنیم و معیارها و اصول را بشناسیم و با دور اندیشی به آشنایی نحوهها، شایسته ترین تفاسیر را شناسایی کنیم. در پرتو این کارایی و کنکاش، پیام وحی متناسب با نیازها و سوالها اخذ میگردد. ولی نباید این نکته را از حافظه ببریم که دربین این کلیه تنوع و این تمامی نحوه، بعضا جنبۀ مبنایی داراهستند و از اصول و شالودههای تعبیر و تفسیر به اکانت میایند و بعضا اختلافها ریشه در مفروضات و میلهای اجتماعی مفسران دارااست. از این جهت، آن چه مرتبط با چگونگی طرز حصول و پیام و کشف معانی قرآن می گردد و در آخر و عاقبت ادراک و فهم و شعور تأثیر می گذارد، جزء مبانی تفسیری محسوب میشود، البته از طریقها و صبغههای تفسیری هم نمیاقتدار غافل شد.
مبتنی بر منبع دارای اعتبار و گزینه استعمال در نزد مفسر، اقسام تعبیر و تفسیر قرآن را میاقتدار اینگونه معرفی کرد: تعبیر قرآن به قرآن، تعبیروتفسیر مأثور، تعبیروتفسیر اجتهادی، تعبیر فلسفی، تعبیروتفسیر عرفانی.
همینطور، مطابق شیوه فعالیت مفسر، میقدرت این مجموعهبندی را برای تفاسیر گفت: تعبیر و تفسیر موضوعی، تعبیر تطبیقی، تعبیروتفسیر عصری، تعبیروتفسیر تاریخی، تفسی فقاهتی، تعبیر کلامی، تعبیر اجتماعی، تعبیر و تفسیر علمی.
مراسم محرم و صفر در مسجد النبی کوهسنگی مشهد