???? ???? ????? ??????? ????

ابومخنف

لوط بن یحیی بن سعید (درگذشت ۱۵۷ق) دارای اسم و رسم به ابومِخنَف ازدی تالیف کننده کتاب مقتل الحسین اهل کوفه، شیعه و از محدثان و مورخان تعالی قرن دوم هجری قمری بود. او مقتل الحسین را به شیوه محدثان نقل نموده است. این مقتل ضمنا کتاب‌های تاریخی تحت عنوان یکی‌از دیرین‌ترین منابع مذکور میباشد. اولیه گزارش‌های تاریخی ابومخنف از بیماری فرستاده(ص) بود. او با بیان اتفاق ها اساسی و تخصیص اثرها مستقلی درباره آن ها به تاریخ‌نگاری مسجد النبی کوهسنگی مشهد پرداخت.

معاش ابومخنف
لوط بن یحیی بن سعید بن مِخنَف بن سُلیم غامدی ازدی پر اسم و رسم به ابومخنف در کوفه از تیره غامد و از قوم و قبیله أزْد برخاست.[۱] مخنف بن سُلَیم بابا‌جد ابومخنف[۲] از صحابیان شیعی فرستاده اکرم(ص)[۳] و از اصحاب امام علی(ع)[۴] و پرچمدار خویشاوندان ازد در نزاع جمل بود[۵] که از سوی آن حضرت والی شهر همدان و اصفهان‌ گشت.[۶] پدرش یحیی بن سعید نیز از اصحاب آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد امام علی(ع) بود.

[۷] برادران ابومخنف در مبارزه جمل به شهیدشدن رسیدند.[۸] ابومخنف در کوفه به علم آموزی و یادگرفتن علم پرداخته و از امام درستگو(ع)[۹] و جابر جعفی مجالدبن سعید و صعقب بن زبیر به کار گیری کرده است[۱۰] تاریخ میلاد و وفات ابومخنف مشخص وجود ندارد ولهازن او‌را، متولد سال ۷۵ق[۱۱] و سزگین نزدیک به سال ۷۰ قمری دانسته‌ میباشد.[۱۲] حمری تاریخ وفات ابومخنف را، سال ۱۵۷ق[۱۳] و ذهبی سال ۱۷۰ق بیان رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرده‌ میباشد.[۱۴]

درباره اینکه ابومخنف در زمان کدام امام می‌زیسته نیز اختلاف وجود داراست؛ روحانی طوسی از کَشّی نقل می‌نماید که ابومخنف از اصحاب امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) میباشد[۱۵] اما روحانی طوسی این مقاله را درست شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد نمی‌داند.[۱۶]

سزگین ابومخنف را از مورخان بعدازظهر اموی دانسته‌اند[۱۷]البته نجاشی اورا از یاران امام راستگو(ع) برمی‌شمارد[۱۸] در تاریخ طبری روایاتی که ابومخنف از امام راست گو(ع) نقل می‌نماید بی واسطه میباشد البته روایاتی که از امام باقر(ع) نقل می‌نماید با یک واسطه میباشد[۱۹] و در الفهرست طوسی قصه ابومخنف درباره‌ی خُطَب امام علی(ع) و خطبه فاطمه(س) را که از امام علی(ع) نقل می‌نماید به دو واسطه میباشد[۲۰] هشام‌بن محمدبن سائب کلبی، نصربن مزاحم منقری، ابوالحسن علی‌بن محمد مدائنی در زمره رجالیون پر رنگ ابومخنف می باشند[۲۱]

مذهب و اعتبار روایی ابومخنف
درباره مذهب ابومخنف؛ به رغم انتساب به خویشاوندان معروف مخنف و معروفیت و اعتبارش نزد مورخان و رجال شناسان؛ اقوال متفاوتی ارائه شد‌ه‌است

محدثان شیعه
نجاشی اورا شیعه و از اصحاب راویان حدیث در کوفه معرفی می‌کند[۲۲] روضه خوان طوسی آن را از اصحاب امام راست گو(ع) بر‌می‌شمارد[۲۳] علامه حلی ابومخنف را در عهدوپیمان نخستین رجال خویش که ویژه ثقات میباشد آورده[۲۴] ابن داوود، ابومخنف را در قول اولیه رجال خویش که ویژه ممدوحان میباشد و افرادی که اصحاب آنان‌را تضعیف نکرده آورده میباشد[۲۵] علامه بحرالعلوم از وی به وثاقت خاطر نموده است[۲۶] علامه مجلسی در کتاب الوجیزه اورا از ممدوحان شمرده میباشد[۲۷] روضه خوان عباس قمی می گوید که علی رغم دارای اسم و رسم بودن تشیع وی، عالمان اهل سنت مانند طبری و ابن اثیر در نقل به وی متکی بودن کردند،[۲۸] خویی او‌را ثقه و شیوه روضه خوان به اورا درست می داند.[۲۹]

در عصر معاویه
مخالفت با ناسزاگویی به امام علی(ع)
زیرا مغیرة بن شعبه (حکم دهنده کوفه) به امر معاویه، حضرت علی(ع) را بر منبر لعن می کرد، حجر و عمرو بن حمق خزاعی همپا شماری از یاران خویش، با وی مخالفت نمودند[۱۷] و به او سنگ ریزه پرتاب کردند. مغیره با ارسال کردن پولی برای وی کوشید او را به خویش مجاورت مسجد النبی کوهسنگی مشهد سازد.[۱۸]

دستگیری
در سال ۵۰ قمری که زیاد بن ابیه حکومت کوفه را، خلال بصره، از طرف معاویه به دست گرفت، با وجود دوستی‌اش با حجربن عدی، به وی درباره پشتیبانی از علی بن ابی طالب و عیب گیری از معاویه هشدار اعطا کرد، ولی حجر همچنان بی‌پروا عموم را برضد معاویه تحریک آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میکرد.[۱۹]

زمانی که زیاد در بصره به راز میبرد، حجر و یارانش به عَمْروبن حُرَیث، جانشین زیاد در کوفه، هنگام اختلال خطبه که با بدگویی و ناسزا به امیرمؤمنان علیه‌السلام همدم بود، سنگ ریزه پرتاب کردند. عمرو به زیاد گزارش اعطا کرد و زیاد به‌سرعت به کوفه رجوع و مأموران خویش را ارسال کرد تا حجر و یارانش را بازداشت نمایند.[۲۰] گروهی از وی کشته شدند و جمع‌ای رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد گریختند.

حجربن عدی و سیزده بدن دیگر بازداشت شدند.[مستلزم منبع]زیاد طومار‌ای علیه حجر و یارانش تهیه کرد و در آن مدرک اعطا کرد که که حجر از امر خلیفه مبتنی بر لعن ابوتراب (امام علی(ع)) سرپیچیده و خلیفه را لعن می نماید و باعث تفرقه عموم گردیده و آنان‌را به نبرد و فتنه فرا می‌خواند.[۲۱] عده ای نیز گِردش مهیا آمده اند که آن‌ها‌را به شکستن بیعت معاویه و خلع وی از خلافت دعوت می نماید و به این شکل میباشد که به خدای کافر گردیده و در گیر معصیتی گرانقدر گردیده‌است.[۲۲] برخی شخصیت‌های کوفی برای مثال اسماء بن خارجه نیز آن طومار را امضاء شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد کردند.[۲۳] بعد آنان‌را یار و همدم طومار و تنی چند از سپاهیان به سوی معاویه گسیل داشت.[۲۴]

شهید شدن

زیارتگاه حجر بن عدی قبل از تخریب به وسیله جناح النصره
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: مرج عذراء
زیرا حجر و یارانش به قریه مرج عذراء در دوازده میلی دمشق رسیدند، معاویه امر قتل آنها‌را صادر کرد،[۲۵] البته به شفاعت عده ای[۲۶] به حجر و شش نفر دیگر مجال داده شد تا جان خویش را با سَبّ علی علیه‌السلام نجات دهند، ولی آن‌ها نپذیرفتند و بدن به کشته شدن دادند. هفت بدن از یاران حجر نجات یافتند؛[۲۷] یعقوبی،[۲۸] که گردآوری مقتولان را هفت نفر نوشته، البته تنها از شش بدن، ذکر شده که حجر نیز یکی‌از آنهاست.

به داستان مسعودی،[۲۹] هفت بدن از آنها بیزاری یافت کردن از علی را پذیرفتند و جان به در بردند و هفت بدن دیگر کشته شدند. کشتگان را کنار قبرهایی که کنده و کفن‌هایی که باز بودند، به شهیدشدن رساندند، بعد بر آن ها نماز گزاردند و اجسادشان را به خاک سپردند.[۳۰]

شب پیش از شهید شدن

حجر و یارانش شب پیش از شهید شدن را به نماز قرائت گذراندند و حجر پیش از شهیدشدن نیز دو رکعت نماز گزارد.[۳۱]

اول شهید مرج عذراء

به قصه مسعودی، حجربن عدی اولیه مسلمانی بود که دست بسته و به قتل طاقت کشته شد.[۳۲] وی اول مسلمانی بود که در طول فتوحات وارد مرج عذراء شد و آنجا را فتح کرد و اول مسلمانی بود که در آنجا کشته شد.[۳۳]

مجال شهیدشدن

مرقد حجر و یارانش (سهم دار بن شداد الحضرمی، صیفی بن فیل الشیبانی، قبیسة ابن ضبیعة العبسی، محرز بن شهاب السعدی و کدام بن حیان العنزی، مخلوق الرحمن ابن حسان العزب)
درباره تاریخ شهید شدن وی اختلاف میباشد. طبری و ابن اثیر، سال ۵۱ قمری، یعقوبی سال ۵۲ قمری، و ابن قتیبه و مسعودی سال ۵۳ قمری را مجال شهیدشدن او بیان کرده‌اند.[۳۴] در روایتی ضعیف، قتل حجر در سال ۵۰ نام برده میباشد[۳۵] عبدالله و عبدالرحمان از فرزندان حجر بودند که در سال ۶۷ق هم پا مختار بن ابی عبید ثقفی به وسیله مصعب بن زبیر کشته شدند.[۳۶]

عکس العمل‌ها به قتل حجر
کوفیان کشتن حجر را وحشتناک دانستند. این دستور چنان قبیح بود که نقد و اعتراض برخی از مجاورت‌ترین یاران معاویه را نیز برانگیخت؛ حتی صاحب بن هُبَیره به او اظهار‌کرد که به کاری زشت دست زده میباشد و آنها کاری که مستوجب قتل باشد مرتکب نشده بودند، ولی معاویه خاطرنشان کرد که منظور میباشد ریشه فتنه را برکند.[۳۷]

برخورد امام حسین(ع)
شنیدن این خبر برای امام حسین(ع) بسیار گران آمد و در طومار‌ای به معاویه، یکی پلیدی‌های خلق اورا کشتن حجر قلمداد کرد.[۳۸]

عکس العمل عایشه
عایشه کسی را نزد معاویه ارسال کرد تا بازدارنده از کشته شدن حجر گردد، ولی پیک عایشه بعد از شهید شدن حجر رسید.[۳۹] شهید شدن حجر، موجب اعتراض عایشه شد. هنگامی معاویه انگیزه عمل خویش را صلاح امت اعلام‌کرد، عایشه خاطرنشان کرد:

سمعت فرستاده الله (صلی الله علیه و آله) یقول سیقتل بعذراء اناس یغضب الله لهم و اهل السماء. ترجمه: شنیدم که فرستاده(ص) میگوید: بعداز اینجانب مردمانی در عذراء کشته می گردند که پروردگار متعال و اهل اسمان از قتل وی به خشم می آیند.[۴۰]

اعتقاد و باور به امام فرصت
اعتقاد به امام غایب (ناپدیدار)، منفعت بخش اعظمی برای شیعه‌هاِ پایین آزار و ستم داشت. از‌آن‌جا‌که امام غایب پتانسیلِ انذارِ کمتری نسبت به یک امام حاضر (پدیدار) داشت تنش‌ها با حاکمان سنی‌مذهب کاهش مسجد النبی کوهسنگی مشهد یافت.

همینطور اعتقاد به ظهورِ امام غایب سبب شد که انتظار بتواند جایگزینِ بحرانِ دائمیِ نظامِ سیاسیِ حکم دهنده گردد. امام غایب ادله همبستگی شیعیانی شد که قبل از آن، هر مجموعه‌شان، گرد یکی امامانِ حاضر می‌آمدند و از هم گسیخته آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده بودند.

افزون بر این بلور به ظهورِ امام غایب — به‌تیتر مهدی — شیعه‌ها را در تحملِ وضعیتِ طاقت فرسا کمک نمود و به آنان آرزوِ آتی‌ای سرشار از دادگری رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد داده‌میباشد.
هم محمد باقر و هم جعفر راست گو در مفاد متفاوت به وسیلهِ رهروان‌شان گزینه اعتقاد قرار گرفتند که در صورتی در مقابلِ حکومت وقت قیام نمایند از آن ها حفاظت خواهند شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد نمود؛

البته این امامان در جواب، شیعه‌ها‌شان را به متانت فرامی‌خوانند و می‌گفتند گرچه تمامیٔ امامان قائم میباشند و قابلیت و امکانِ سرنگون کردن حکومت‌های جور را دارا‌هستند، البته قائمِ موعود بعداز غایب بودن به‌امر معبود ظهور خواهد کرد تا بی‌عدالتی را از در بین ببرَد.[۷] در زمینه ی کاربرد مهدی به‌تیتر منجیْ بوسیله امامیه اختلاف لحاظ وجود دارااست. به‌نوشتهٔ مُدرّسی امامیه از مجال علی و کیسانیه با ایدهٔ قائم آشنا بودند. تا فرصت زمانه موسوم به غایب بودن صغری، مضمون‌ مهدی یک ایده وابسته به غیر امامیه بود. شیعه ها در زمانه غایب بودن به ندرت ایدهٔ مهدی وابسته به غیر امامیه و قائم وابسته به امامیه را در هم ترکیب کردند. هرچند در کتاب‌های برجامانده تا دهه‌های انتها قرن سوم هجری/نهم میلادی، امام دوازدهمِ شیعه به عبارتی قائم دانسته میشد. ولی از استارت قرن آینده، کتاب‌های شیعه، امام دوازدهمِ شیعه را مهدی می‌نامیدند.[۸] ساشادینا نیز میگوید مهدویتِ امام دوازدهم گسترشِ عقیدهٔ امامتِ امام غایب بود که آن را با نظریهٔ ظهور مهدی و ساخت و ساز عدل و داد ادغام نمود در حالی که قبل از آن، امام دوازدهمْ مهدی موعود تلقی نمیشد. در مقابل جاسم حسین می‌نویسد خیر صرفا مهدی به‌معنای منجی نزد امامیه از فرصت ائمه به‌شغل می‌رفته، بلکه امامان گذشته معتقد بودند هر مورد از آن ها در شرایطی‌که وضعیت ایجاب نماید قادر است مهدیِ قائم باشد.[۹] او میگوید از اولیه سال‌ها مسلمانها اعتقادوباور داشتند که نبی نویدِ وارد شدنِ مردی از نسل حسین بن علی را داده که در بعدی با خنجر قیام می‌نماید تا بدعتها را از اسلام بزداید. البته رقابتِ سیاسی دربین مسلمان ها باعث شد بعضا مجموعه‌ها مبادرت به بهره برداری و تحریفِ روایات نبوی کنند تا از آن ها در مبارزه سیاسی به کارگیری بَزرنگ.

دسته‌های حاضر در سقیفه بنی‌ساعده
بیشتر گزارش‌های جانور در منابع اهل‌سنت پیرامون سقیفه بنی‌ساعده از حضور و شرکت کردن سیاسی مردم مهاجران و انصار در‌این رخداد دارااست،[۲۰] اکنون آنکه اکثری از منابع از دو مرحله بیعت با ابوبکر خاطر کرده‌اند که عبارتند از بیعت روز سقیفه و بیعت سایر حاضران در شهر مدینه که روز بعداز حادثه سقیفه پیش آمده و از آن با تیتر بیعت عام حافظه مسجد النبی کوهسنگی مشهد میشود؛[۲۱]

به گفته ویلفرد مادلونگ، از فی مابین مهاجرین صرفا ابوبکر، قدمت و ابوعبیده در نشست سقیفه حضور داشتند که قابلیت و امکان ملازمت چندین همراه فردی، اعضای خانواده و موالی این سه نفر نیز به دور از ذهن وجود ندارد. همین‌سیرتکامل بعضا پژوهشگران حضور سلامت عبد و بنده آزادشده ابوحذیفه، را بیان می‌نمایند که از اول عده ای بود که در سقیفه با ابوبکر بیعت کرد؛ هرچند هیچ‌یک از منابع دارای اعتبار اول، درباره حضور او سخنی به فی مابین نیاورده‌‎اند. منابع درباره حضور دیگر مهاجران حتی اصحاب درجه میانگین یا این که تحت غیر از این اشخاص، سخنی به دربین نیاورده‎‌اند.[۲۲] بعضی دانشمندان با استناداتی تصریح کرده‎‌اند که تعداد مهاجران حاضر در سقیفه بسیار نادر بوده آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۲۳]

دارای اسم و رسم‎‌ترین انصار حاضر در سقیفه به نقل از منابع عبارتند از: سعد بن عباده، پسرش قیس، بشیر بن سعد پسرعمو و حریف سعد، اسید بن حضیر، اثبات بن قیس، براء بن عازب، حباب بن رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد منذر.[۲۴]

ابن‌قتیبه با عبارت «در صورتی سعد یارانی برای مبارزه با آنها می‎‌یافت با‌یقین باآنان نبرد می کرد.»[۲۵]، کنایه‌ای درباره عدم اجماع انصار ناشی از نادر بودن تعداد اشخاص در اجتماع سقیفه شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد دارااست.[۲۶]

علت‌ انصار از تجمع در سقیفه
بعضی آنالیز‌گران تجمع انصار در سقیفه را زاییده واهمه از بعدی و سرنوشتشان بعد از رحلت نبی آفریدگار(ص) می دانند؛ به‌ویژه که بعداز فتح مکه از صورت‌گیری جناح متحد قریش به‌سیرتکامل‌ای که موازنه را در آتی به ضرروزیان آن ها رقم زند، نگران بودند. دوستداران این عقیده احتمال اگاهی یافتن انصار از نقشه‎‌ای پیاده سازی گردیده بوسیله گروهی از مهاجران برای جانشینی رسول را نیز بی‌تأثیر نمی‎‌دانند.[۲۷]

برخی دیگر از نویسندگان اجتماع سقیفه را فیض این مسائل میدانند:

انصار به‌واسطه فداکاری‌ها و اهدای جان، کالا و فرزندان خویش در منش اسلام، این آئین را مانند فرزند خویش دانسته و برای محافظت آن کسی را لایق‌‎خیس و دلسوزتر از خویش نمی‎‌دانستند.
خوف انصار از انتقام قریش، بدین انگیزه که عمده سران این فامیل در نزاع‌های نبی با خنجر انصار مقتول بودند. ضمن این رسول به آن‌ها ظلم، جور و استبداد حاکمان را بعد از خویش وعده داده بود و انصار را درین شرایط به حوصله و تحمل دعوت کرده بود.
حس انصار بر طبق اینکه قریش پایین توشه کلام رسول درباره علی(ع) نخواهند رفت.[۲۸]
به حیث بعضا دیگر، ابوبکر در مسجد خبر مرگ رسول(ص) را به طور رسمیً اذعان کرد و اجتماعی از عموم مردم مدینه اطرافش را گرفته و با وی بیعت کردند. این جریان موجب شبهه‌ای در ذهن مجموعه انصار حاضر در مدینه مطابق روا بودن انتخاب خلیفه‌ای از انصار، ساخت و به‌دنبال این تامل اجتماع سقیفه واقع شد

حلف الفضول
حِلْفُ الْفُضول پیمانی میباشد دربین برخی طوایف قریش در زمانه نا آگاهی، برای حفاظت از ستمدیدگان در مکه. بنی هاشم و بنی مطّلب، فرزندان عبدمَناف، بنی زُهرة بن کلاب، بنی تَیم بن مُرَّه، و بنی اسد بن عبدالعُزّی بن قُصَی، طوایف کمپانی کننده در‌این عهد بودند. بعداز اسلام نیز از این قول به خیر حافظه مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده است.
وجه اسم‌گذاری
در وجه اسم‌گذاری حلف‌الفضول گفته‌اند زیرا حلف‌الفضول بعداز حلف المطیبین و حلف الاحلاف انعقاد شد و غیر از این دو عهدوپیمان و افزون بر آن ها بود، آن را بدین اسم خواندند.[۱]
همینطور گفته‌اند این قول را به جهت ادب و برتری آن بر دیگر عهد‌هایی که تا آن روز در بین عرب سوابق داشت، و نیز به جهت شرافت و فضیلت افرادی که آن را انعقاد کردند، آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد حلف‌الفضول نامیدند.[۲]
این اسم‌گذاری را به زبیر بن عبدالمطلب، که از تیره بنی هاشم بود، نسبت داده[۳] و گفته‌اند او این عهد و پیمان را برای آن‌ها نوشت و اشعاری در این زمینه سرود.[۴] بعضی نیز گفته‌اند که عرب یا این که قریش به صورت خاص، آن را اینگونه رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد نامیدند.[۵]
در سبب ساز اسم‌گذاری وجوه دیگری نیز مطرح کرده‌اند که چندان مورد قبول وجود ندارد، به عنوان مثال گفته‌اند:
• درین قسم، سه بدن به اسم فَضْل (عده آن: فُضول) حضور داشتند؛ [۶]
• هم پیمانان در حلف‌الفضول اموال زائد بر نیاز خود (= فُضول) شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد را بذل کردند؛
• آن‌ها کاری را بر ذمه گرفتند که بر آنها واجب و ما یحتاج خلا؛
• اول توشه مردانی از جُرْهُم، که اسم هایشان مشتق از فَضْل بود، با یکدیگر هم قول شدند که از مظلوم نگهبانی نمایند و حق اورا بگیرند و این عهد و پیمان را، به تاسی از عهد جرهمی‌ها، حلف‌الفضول نامیدند.[۷]
فرصت
گفته‌اند که حلف‌الفضول بیست سال بعد از عام الفیل، در رجوع قریش از پیکار فِجار، اتفاق افتاد. نزاع فجار در شوال و حلف‌الفضول در ذیقعده اتفاق افتاد.[۸] با این هم اکنون، پاره‌ای احادیث، مجال بستن این قول را پنج سال قبل از بعثت[۹] یا این که در خردسالی رسول نوشته‌اند

کارایی امام در طی خلافت ابوبکر
در طی خلافت ابوبکر که نزدیک به دو سال زمان برد، علی(ع) علی‌رغم کل محظورات، دستگاه خلافت را تا آنجا که رهنمودهایش را می‌پذیرفتند، ارشادوراهنمایی میکرد. سازه بر اعتقادوباور علمای اهل سنّت، ابوبکر در شغل های اصلی با علی(ع) مشورت کردن مسجد النبی کوهسنگی مشهد می کرد،

[۲۵۶] به صلاح‌روئت کرد وی کار می کرد و برای اینکه از مشورت کردن وی سود‌مند باشد، به وی اذن نمی‌اعطا کرد با بقیه مسلمان ها از مدینه بیرون گردد.[۲۵۷] امام علی(ع) هر چندین از پذیرفتن هر نوع منصبی احتراز می کرد، ولی با وجود این، در مواقعی که طرف مشاوره قرار می‌گرفت و مصلحت اسلام و مسلمانها اقتضا آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میکرد،

از همیاری با خلیفه ابا نداشت. یعقوبی درین‌باره می‌نویسد: «به عنوان مثال افرادی که در طی ابوبکر، فقه از وی دریافت شد، علی بن ابی‌طالب بود».[۲۵۸] در مورد پیکار‌ها و فتوحات در عصر ابوبکر، امام علی(ع) موضعی بی‌طرفانه‌ یا این که حداکثر مشاورانه‌ اتخاذ کرد و در هیچ‌یک از آن ها کمپانی نداشت. طبق بعضا از گزارش‌های تاریخی‌، ابوبکر برای فتح‌ شام از اصحاب نظرخواهی کرد و صرفا لحاظ علی(ع) را به رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد عهده گرفت‌.[۲۵۹]
قدمت
حدیث قدسی «ولایت علی بن ابی‌طالب حصنی فمن دخل حصنی امن اینجانب عذابی». خوشنویسی شکسته نستعلیق، تاثیر رضا مقدم.
ابوبکر در وصیت خویش که بوسیله عثمان نوشته شد، عموم را به تبعیت از قدمت فراخواند و ذکر کرد: «اینجانب قدمت بن خطّاب را تحت عنوان حکم دهنده بر شما منصوب شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد کردم.

به وی گوش فرا دهید و از وی اطاعت نمائید».[۲۶۰] امام علی(ع) در مقابل این مبادرت بی سر و صدا کرد، البته سال‌ها سپس، این انتصاب را مذموم و ناحق دانست و این فعالیت را اینگونه تعریف کرد: «مکان بسی شگفتی و حیرت میباشد که ابوبکر در حین حیاتش، باطل بیعت عموم را درخواست می نمود (از آنجایی که می‌اظهار‌کرد من‌را رها فرمائید که شایسته ترینِ شما نیستم)، اما بندهای خلافت را برای بعداز مرگش به سوی دیگری سفت میکرد. این دو نفر (ابوبکر و قدمت)، پستان‌های شتر خلافت را به‌رنج دوشیدند! در صورتی‌که که برجستگی اینجانب نسبت به آن افراد، به‌قدری میباشد که اینجانب مانند رودی هستم که از آن، سیل خِرد سرازیر میباشد و هیچ‌کس را یارای آن وجود ندارد که بتواند خویش را به قله دوراندیشی اینجانب برساند... و اینجانب شجاعانه در‌این مقطع وقت گیر با شدت غم، حوصله کردم

اثرها تجسمی در مقبره امام رضا
نگارگری دیرین مرتبط با ۱۸۲۲ م، اثری از جیمز بیلی سردخانه بعداز هجرت به مشهد و تایید آیین اسلام[۲۷۱]
برای مثال اثر ها تجسمیِ مربوط به علی بن موسی الرّضا، نگارگری ضمانت کننده آهو تاثیر محمود فرشچیان میباشد.[۲۷۲] فرشچیان نگارگری دیگری را با اسم ضمانت کننده آهو ۲ پیاده سازی، و در سال ۱۳۸۹ رونمایی و به موزهٔ آستان قدس مسجد النبی کوهسنگی مشهد اهدا کرد.

[۲۷۳] از سال ۱۳۸۲، فستیوالٔ فرهنگی هنری امام رضا هرساله برگزار میشود و عشق‌مندان، اثر ها خویش را جهت اکران و معرفی بدین فستیوال ارسال می‌نمایند.[۲۷۴] در سال ۱۳۹۳، از کتابی با تیتر یا این که ضمانت کننده آهو رونمایی شد. مسئلهِ این کتاب، گردآوری‌آوری اثر ها متفاوت تجسمی در منطقههای خوشنویسی، نقاشی و عکاسی با محوریتِ علی بن موسی الرّضا آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۲۷۵]
اثر ها نمایشی
اولی تاثیر نمایشی با قضیه علی بن موسی الرضا، مستند یا این که ضمانت کننده آهو ساختهٔ پرویز کیمیاوی میباشد. این مستند به‌سال ۱۳۵۰ ه‍.ش برای به‌اکران درآوردنِ شم و اکنونِ زائران علی بن موسی الرّضا در مقبره امام رضا ساخت‌و‌ساز رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد شده است.

بعد از آن مهدی فخیم‌زاده گروه‌ای تلویزیونی را با اسم ولایت علاقه در سال ۱۳۷۶ ه‍.ش تشکیل داد و به روی آنتن کانال یک تلویزیون کشور‌ایران بُرد. این موسسه با مورد مسافرت علی بن موسی الرّضا به مرو و ولایتعهدی و درگذشت علی بن موسی الرّضا ساخته‌شده است. تیتر‌بندیِ این فیلم با صدای محمد اصفهانی و آهنگسازیِ بابک بیات یار و همدم بود که ابعاد با اسم گالری ولایت عشق و علاقه، به‌شکل غیروابسته منتشر شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۲۷۶][۲۷۷][۲۷۸]
منبع‌شناسی
قرآنی خطی منسوب به علی بن موسی الرّضا، نگاه‌داری‌گردیده در موزهٔ آستان قدس رضوی
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: کتاب‌شناسی علی بن موسی الرضا
در موردٔ کتاب‌شناسی علی بن موسی الرّضا، گزیدهٔ کتاب‌شناسیِ امام رضا (ع) تألیفِ هادی ربانی را می‌اقتدار حافظه کرد.[۲۷۹] احمدی میانجی در کتابش، مکاتیبُ الْاِمامِ الرّضا، به توده‌آوری طومار‌ها، دست‌نوشته‌ها و املاهای علی بن موسی الرضا در لابه‌لای منابع متعدد پرداخته‌میباشد. این تاثیر در ۲۲۴ ورقه، مشتمل بر دویست طومار و دست‌نوشته در قضیه‌های متفاوت اعتقادی، اجتماعی، سیاسی، فقاهتی، اخلاقی، دعا ها و طب میباشد.[۲۸۰] دربارهٔ معاش علی بن موسی بالاتر از گزارش‌های شیعهٔ امامی، داده هاِ بسیار اندکی به‌دست آمده که عمدتاً گزارش‌هایی متأخر و با ماهیتِ تفصیل‌حالی می‌باشند و مرتبط با عصرٔ مواجههٔ او با مأمون میباشد که با مناظراتِ علمی برجسته شده است
منابع اول
از مهمترین‌شان منابع اول که به تاریخ همگانی بعد از ظهر معاش علی بن موسی الرضا می پردازند می‌قدرت به سیرهٔ ابان بن عثمان بَجَلی (د. حدود ۱۷۰ ه‍.ق)، طَبَقاتُ الْکُبریٰ نوشتهٔ محمد بن سعد بن منیع (درگذشته ۲۳۰ ه‍.ق)، اَلْمَعارِف اِبن قُتَیْبه (د. ۲۷۶ ه‍.ق)، اَنسابُ الْاَشراف تاثیر احمد بَلاذُری (د. ۲۷۸–۲۷۹ ه‍.ق)، تاریخ خلفا تاثیر ابن ماجه (د. ۲۷۳ یا این که ۲۸۳ ه‍.ق)، تاریخ بغداد نوشتهٔ ابن طَیْفور (د. ۲۸۰ ه‍.ق)، اَخبارُ الطِّوال تاثیر ابوحَنیفهٔ آیینْوَری (د. ۲۸۲ ه‍.ق)، تاریخ یعقوبی نوشتهٔ احمد یعقوبی (د. ۲۸۴ ه‍.ق)، اَخبارُ الدُّولَةِ الْعَبّاسیَّة منسوب به احمد بن اسماعیل بَجَلی قمی (اوایل سدهٔ چهارم هجری قمری) اشاره نمود

آرامگاه امامزاده حمزه
آرامگاه امامزاده حمزه شهر ری یکی‌از آهسته‌گاه‌های دارای شهرت شهر ری میباشد که در مجاورت آرامگاه فرمان روا عبدالعظیم واقع شده است. سوابق این ضریح را پیش‌خیس از آرامگاه فرمانروا عبدالعظیم می دانند. امامزاده حمزه را یکی اولاد یا این که احفاد امام موسی کاظم و از سادات موسوی مسجد النبی کوهسنگی مشهد نوشته‌اند
آرامگاه بی‌بی‌زبیده
آرامگاه بی‌بی‌زبیده مکانی زیارتی در شهر ری میباشد. این آرامگاه بر فراز جای بلندی در زمین‌های حسین آباد، در کنار خیابان شهر ری از سوی غرب و در حوالی سوله گلیسیرین واقع میباشد.[۱] عموم محلی این آرامگاه منتسب به دختر حسین بن علی می دانند اما این نسبت از سوی برخی مورخین مقبول وجود ندارد. حسین کریمان مولف کتاب ری باستان دربارهٔ انتساب فرد مدفون در‌این حرم از سوی عموم عامی به دختر حسین آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌نویسد:
درصورتی که دراین مکان بانویی به اسم زبیده مدفون گردیده باشد، بی‌شک وتردید او زبیده خاتون دختر عم و زن ملکشاه، مامان برکیارق دختر یاقوتی بن رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد داود میباشد.[۲]
هیچ یک از مورخین مدرکی جهت اینکه زبیده دختر حسین بن علی باشد به دست شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد نیاورده اند.

امامزادگان عین و غین (وهن‌آباد)
آرامگاه امامزادگان عین و غین (وهن آباد)، واقع بر یک کدام از تپه های باستانی معمورین و در شمال وهن‌آباد و بنا شده در دهستان وهن‌آباد در یک کیلومتری فرودگاه میان‌المللی امام خمینی، در کنار جاده ی رباط مهربان-وهن آباد[۱] و در اطراف آزادراه ۷ (خلیج عجم) [۲] و امروزه در شهرستان رباط‌مهربان میباشد.[۳]
درباره امامزادگان
با اعتنا به همانندی اسم این امامزادگان به حروف "ع" و "غ" در الفبای فارسی، میان عموم گزینه دقت و تعجب واقع گردیده و به همین منجر به آوازه رسیده اند. همینطور این امامزادگان سبب مشاجره برانگیزی فی مابین عموم نیز می‌باشند.
هم نامی
این امامزادگان هم اسم با امامزادگان عین و غین ازناو در مسافت ۱۱۰ کیلومتری شمال همدان و نیز ۴۰ کیلومتری شهرستان فامنین، در روستای «ازناو» از دهستان پیشخور در مسافت ۳۰۰ متری جنوب روستا بر روی تپه‌ای محدود در کوهستان و مشرف به روستا و در مسافت‌ی ۲۰ متری از یکدیگر واقع گردیده‌اند که در تاریخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۷۶ با شمارهٔ تصویب ۱۸۶۷ بعنوان یکی اثرها ملی جمهوری اسلامی ایران به تصویب رسیده میباشد.[۴][۵]
سندیت
ظریف مشخص و معلوم وجود ندارد این جای تاریخی دقیقا چه بوده میباشد البته با دقت به بنا های دیرین حرم ی مهم، قدمتی چندصدساله داراست.
سازه بر سندی از کتابی خطی ( که در راز در ورودی ضریح بعداز تجدید بنا اخیر نصب گردیده)مرتبط با نسب سادات در کتابخانه ی آستان قدس رضوی که جدیدا در پژوهش ها یافته گردیده‌است احتمال میدهند این دو از فرزندان سجاد، امام چهارم شیعه ها باشند که درین حیطه مستقر شدند.[۶]
احتمال دیگری که مطرح گردیده بود، این میباشد که همچون امامزادگان ازناو، این دو "عین الشرف و عز الشرف" از مروجان و پژوهشگران شیعی در می‌باشند که با ۱۳ واسطه[۷] به حسن مجتبی، دو‌مین امام شیعه ها می رسند که در مسیر شهرری کشته شدند و به گذر زمان مجال اسم آنها بر روی سنگ قبر به عین و غین تغییر تحول یافته میباشد. ابوالفضل بیهقی در کتاب خویش اسم این دو نفر را تحت عنوان اشخاص سزاوار آورده میباشد.[۸]
بعضا از اشخاص محلی کهن نیز با اعتنا به رمزی بودن اسم این امامزاده ها، احتمال داده اند که ممکن میباشد که‌این دو در طی حاکمیت معارضان اهل بیت، بوسیله عموم محلی امان داده گردیده و برای پنهان ماندن اسم آن دو به نام رمزی روی آوردند.[۹]
شرایط
این امامزاده برای روستای وهن‌آباد میباشد و در تقسیمات ارضی قدیم جزو قسمت فشافویه ی شهرری به شمار می آمد.[۱۰][۱۱]
در جنوب ضریح، می قدرت روستای وهن آباد و قسمت مهم فرودگاه در بین‌المللی امام خمینی (مشمول ساختمان بلند حفظ، باند و بنا فرودگاه) را روءیت کرد. در قسمت شمالی هم مسیر قطار و شیوه آهن کشیده گردیده.

امامزاده ابراهیم فرزندان احمد ابن موسی
یا این که بابابزرگ حرم‌ای تاریخی میباشد که در دره‌های حرفه کوه‌های زاگرس در استان لرستان و در ۵۰ کیلومتری شهرستان دلفان جای دارد. گفته میگردد که‌این بقعه به یکی‌از فرزندان حضرت موسی بن جعفر وابستگی مسجد النبی کوهسنگی مشهد داراست.
نام و نشان
این زیارتگاه در نزد عموم لرستان به بابابزرگ پر اسم و رسم میباشد. لفظ پدر در لرستان به بزرگان و پیران قابل احترام گفته می‌گردد و از این جهت این زیارتگاه برای عموم لرستان به خصوص عموم لک در شهرستان‌های دلفان، کوهدشت و شهر الشتر از احترام بسیار بالایی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شامل است.[۱]
معماری
گنبد و تزئینات داخلی مقبرۀ بابابزرگ به طور بی نقص خشت کاری میباشد و بیشتر تزئینات سازه به مدل معماری قرن هفتم و معماری زمان قاجار تشابه داراست. ساختمان بقاع هشت ضلعی بوده و در ورودی آن رو به شمال میباشد. روش کلی ایجاد کرد و معماری بقعه را می‌قدرت با معماری روزگار صفوی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد هم مقایسه کرد.[۲][۳]
احمد بن موسی کاظم معروف به شاهچراغ[۲]، پسر موسی کاظم، هفتمی امام شیعه ها امامی و یک کدام از فقهای شیعه و از راویان حدیث میباشد.[۳] احمد بن موسی و محمد بن موسی از یک مامان که ام احمد خوانده میشد متولد گردیدند[۴]. او اخوی علی ابن شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد موسی الرضاست.[۵][۶]
در منابع شیعه
مجلسی در کتاب «مراة العقول» در گستردن حدیث پانزدهم می گوید: ام احمد مامان بعضا اولاد موسی کاظم بود و وی داناترین، پرهیزگارترین و گرامی‌ترین زنهایش بود که اسرار خویش را به وی می‌سپرد و اماناتش را نزد وی امانت می‌بنیان.
در کتاب اصول کافی درباره‌ی «امام در چه وقتی میداند امام میباشد» آمده‌میباشد که موسی کاظم سپرده سربه‌مهری به ام احمد سپرد و ذکر کرد پس از مرگ اینجانب کسی که از فرزندان اینجانب در طلب این ودیعت آمد خلیفه و جانشین اینجانب میباشد. با وی بیعت نما که جز آفریدگار کسی خبر از این سپرده ندارد. پس از کشته‌شدن موسی، علی بن موسی به نزد ام احمد آمد و ودیعه بابا را طلبید. ام احمد به ناله زمین خورد و دانست که موسی مورد قتل واقع شده. پس سپرده را بر حسب وصیت همسرش به او بخشید و با وی تحت عنوان امام هشتم شیعه ها بیعت کرد[۷][۸].
فرزندان احمد ابن موسی
اکثری از علمای انساب احمد بن موسی را فارغ از فرزند دانسته‌اند[۹]؛ البته خلاف آن ها بعضا او را دارنده فرزند دانسته‌اند، ضمانت کننده بن شدقم برای او چهار فرزند به اسم‌های محمد، علی، عبدالله و داود نقل کرده‌میباشد.[۱۰] عباس نتیجه قمی امامزاده ابراهیم مدفون در قم را فرزند احمد بن موسی می داند.[۱۱]
کشف مزار احمد ابن موسی
تارنمای خبرآنلاین به گزارش برگه ۱۹۲ کتاب قیام سادات علوی تألیف علی اکبر تشید می‌نویسد: «تا فرصت امیر عضدالدوله دیلمی کسی از بقاع احمد ابن موسی اطلاعی نداشت و آنچه روی قبر را پوشانده بود تل گلی بیش به حیث نمی‌رسید که در حوالی آن، منزل‌های مختلف ساخته و مسکن هم محلی بود. برای مثال پیرزنی در تحت آن تل، منزل‌ای گلی داشت و در هر شب آدینه، ثلث نیمه شب می‌روئت کرد چراغی در غایت نور در بالای تل خاک میدرخشد و تا طلوع صبح پر‌نور میباشد، یک‌سری شب آدینه مراقب می‌بود، نوروروشنایی لامپ به همین چگونگی ادامه داشت با خویش اندیشید شاید دراین جا، بقاع یکی‌از امامزادگان یا این که اولیاءالله باشد، خوب آن میباشد که امیر عضدالدوله را بر این فرمان باخبر نمایم، هنگام روز پیرزن به همین تمایل به سرای امیر عضدالدوله دیلمی رفت و چگونگی آنچه را چشم بود به پهنا رسانید. امیر و حاضرین از بیانش در تعجب شدند. درباریان که‌این قضیه را اعتقادوباور نکرده بودند، هرمورد به ذوق خویش چیزی ذکر کردند. ولی امیر ذکر کرد:اولی شب آدینه شخصاً به منزل پیرزن می روم تا از زمینه باخبر نحس. زیرا شب آدینه فرا رسید سلطان به منزل پیرزن آمده و بدور از خدم و حشم آنجا خوابید و پیرزن را فرمود هر وقت لامپ پر‌نور شوید من‌را بیدار کن. زیرا ثلث نیمه شب شد پیرزن بر حسب معمول فروغ و روشنایی پرنوری توانمند خیس از سایر شب‌های آدینه روءیت کرد و از شدت شعفی که به او دست داده بود بر بالین امیر عضدالدوله آمده و بی‌سپردن سه درجه فریاد زد: «فرمان روا! لامپ». و از آن به آنگاه به پاد شاه لامپ دارای اسم و رسم شوید

بست‌های بقعه امام رضا
فضای پس از صحن‌ها که به خیابان‌های بیرونی بقاع منتهی میشوند بست نامیده میگردد. این بست‌ها حریمی برای نگهداری و حراست ابنیه آستان قدس می‌باشند. زائران برای ورود به بقعه، می بایست از بست‌ها عبور نمایند. برای مقبره امام رضا، تا سال ۱۳۹۰ ه‍. ش، چهار بست در چهار جهت مهم گزارش شده است که به اسم علمای شیعه اسم‌گذاری مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده‌اند.

بست روحانی طوسی که با اسم‌های بست علیا و بست بالاخیابان نیز شناخته می گردد و دارنده ۸۶ متر ارتفاع و ۳۰ متر پهنا میباشد. این بست از سمت شرق به صحن انقلاب و از سمت غرب به خیابان شیرازی منتهی میگردد. بست دیگر بست روضه خوان حر عاملی میباشد که بست سفلی و بست ذیل خیابان نیز اسم داراست. این بست دارنده ۱۱۵ متر ارتفاع و ۲۹ متر پهنا میباشد و در شرق صحن انقلاب واقع شده است و رابط دربین صحن انقلاب و خیابان نواب صفوی میباشد. بست روضه خوان طبرسی دیگر بست بقاع میباشد که ۸۶٫۵۰ متر ارتفاع و ۲۴ متر پهنا آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد داراست.

این بست از شمال به صحن انقلاب و از جنوب به خیابان طبرسی منتهی میشود. بست روحانی بهایی واپسین بست مقبره میباشد که ۳۱٫۷۵ ارتفاع و ۱۲۹ متر پهنا آن میباشد. شمال آن به بقعه و جنوب آن به خیابان فلکه منتهی می شود.[۲۰۸] دو بست دیگر با اسم‌های خسروی که به سمت خیابان خسروی مشهد گشوده میگردد و بست امام رضا که به سمت خیابان امام رضا گشوده می شود؛ برای مقبره گزارش رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد شده است.[۲۰۹]
بقعه‌های بقاع
مثلا بناهای پیرامون بقاع امام رضا، بقعه‌های شخصیت‌های زیادی میباشد که در بقعه دفن گردیده‌اند.[۲۱۰] برای مثال حرم‌های دارای اسم و رسم مقبره امام رضا، بقعه پیر پالان‌دوز میباشد که در بخش شمال شرقی تیم بقعه جای‌دارد و دربرگیرنده بنایی چهارگوش که گنبدی بر فراز آن میباشد می باشد. این حرم مرتبط با روزگار صفوی بوده‌میباشد و احتمال داده شده است که در سال ۹۸۵ ه‍.ق تشکیل‌شده باشد. درین بقعه محمد عارف عباسی از عرفای سلسله ذهبیه دفن شده است که به پیر پالان‌دوز پر اسم و رسم میباشد و از این رو به‌این بقعه، بقعه پیر پالان‌دوز گفته می شود.[۲۱۱] حرم روضه خوان بهایی که در جنوب غربی صحن آزادی واقع شده است، از سایر حرم‌های بقعه میباشد. مبنی بر گزارشاتی، این بقعه دارنده متولی و موقوفاتی نیز شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده‌میباشد.

۲۱۲] مدفن روحانی حر عاملی در شمال شرقی صحن انقلاب دیگر بقعه مقبره میباشد. دیگر بقعه بقعه وابسته به روضه خوان طبرسی میباشد که در غرب دوربرگردان روحانی طبرسی واقع شده است.[۲۱۳] حرم حسنعلی نخودکی دیگر بقاع دارای شهرت بقاع میباشد. از مدفونین دارای شهرت در مقبره امام رضا نیز می‌قدرت به حسنعلی مروارید، محمدتقی جعفری، حبیب‌الله گلپایگانی و علی فلسفی اشاره نمود.[۲۱۴]
خلال بقاع‌ها، گورستانی با تیتر پردیس ثامن در پایین صحن‌های قدس، جمهوری و آزادی جای دارد که بعداز زیرسازی، به سه قسمت غیر وابسته اولیه، دوم و سوم تقسیم شد. پردیس ثامن نخستین در ذیل صحن آزادی میباشد و ایجاد کرد آن به سال ۱۳۵۴ برمی‌شود. نادر قبرهای مانده این قبرستان، وابسته به خادمان هست. فردوس ثامن دوم در‌حد فاصل مسجد گوهرشاد و صحن جامع رضوی میباشد که در سال ۱۳۷۰ تاسیس شده است. این قبرستان فاقد قبر خالیست. فردوس ثامن سوم نیز در ذیل صحن جمهوری میباشد که در سال ۱۳۶۸ درست شده‌میباشد