طریقه اهل سنت
اشاعره معتقدند که افعال خدا دلالت بر صفات وی دارا هستند و دربارۀ نسبت این صفات با ذات، آنانرا صفاتی قدیم برای ذات، و قائم به ذات مسجد النبی کوهسنگی مشهد میشمرند.[۴۹]
معتزله قائل به غیریت اسماء با ذات باری، و درباره ی صفات (صفات ذات) قائل به عینیت آنان با ذات باری بودهاند.[۵۰]
ابو هاشم جُبایی صفات معبود را «اوضاع و احوال» میانگاشت و در دیدگا ه وی، «حالا» در عین اینکه وجودی جدا نداشت، امری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد واقعی بود.[۵۱]
تفصیلنویسی بر اسماء الهی
اندیشمندان اسلامی دربارهٔ اسماء معبود، شروح گوناگونی با رویکردهای متعدد حدیثی، فلسفی، کلامی، عرفانی و لغوی نوشتهاند.[۵۲]
گفتهاند عالمان اهل ایران دعوا اسماء را در دنیای اسلام شروع کردهاند و در ادوار متعدد تاریخی آن را رویش دادهاند، به گونه ای که پررنگترین شروح اسماء الهی را عالمان ری، خراسان و ماوراء النهر نوشتهاند. اول تفصیل اسماء نود و خیرگانه الهی را که شرحی لغوی میباشد، ابو اسحاق زجاج در قرن دوم هجری نوشته میباشد. در قرن چهارم نیز محدثانی همانند روحانی صدوق شروحی بر اسماء الهی نوشتند. ابوالقاسم قشیری در قرن ششم مثلا صوفیان متشرعی بود که شرحی بر اسماء الهی نوشت. در به عبارتی قرن بود که شروح متکلمان به اسماء الهی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد شروع شوید.[۵۳]
بعضی دیگر از کتابها در این باره عبارتاند از:
تفصیل الاسماء گستردن دعای جوشن گسترده تاثیر ملا هادی سبزواری
کتاب «کتاب اسماء و صفات حق» تاثیر غلامحسین ابراهیمی دینانی
کتاب اسماء و صفات الهی در تفکر امام خمینی
اسماء و صفات الهی در قرآن تاثیر محمدباقر متفحص
گستردن توحید صدوق، تاثیر حاکم سعید شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد قمی
پانویس
ابنمراد، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، پایین کلمه سما.
مکارم شیرازی، تعبیروتفسیر مثال، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۰.
مفردات، ص۴۲۸؛ لسان العرب، ج۶، ص۳۸۱ـ۳۸۲، «سما»
مفردات، ص۸۷۳، «وصف».
لسان العرب، ج ۱۵، ص۳۱۵، «وصف».
رک: علامه طباطبایی، ترجمه تفسير الميزان، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص ۴۶۱- ۴۶۲؛ نقدالنصوص، ص۸۴؛ تحریر حزم القواعد، ص۴۰۴ ـ ۴۰۵.
مفاهیم القرآن، ج ۶، ص۳۳
تعبیر و تفسیر صدرالمتالهین، ج۴، ص۴۲؛ گستردن فصوص الحکم، ص۴۴
ملاصدرا، تعبیر صدرالمتالهین، ۱۳۶۶ش، ج ۴، ص۴۲.
تفصیل دعای سحر، ص۸۱ ؛جوادی آملی، تعبیروتفسیر تسنیم، ج ۱، ص۳۰۶.
تفصیل فصوص الحکم، ص۴۴.
تحریر حزم القواعد، ص۱۵۰.
ملاصدار، تعبیروتفسیر صدرالمتالهین،۱۳۶۶ش، ج ۴، ص۴۲؛جوادی آملی، تعبیروتفسیر تسنیم، ج ۱، ص۳۰۶
التوحید: ص۱۴۶ ح ۱۴
التوحید: ص۱۸۷
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۸.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۱۳.
تحف العقول، تصحیح علی اکبر غفاری، ۱۴۰۴ق، ص۶۳.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۷.
(عین القضات، طومار ها، ۱/۱۹۰؛ عزالدین،۲۳؛ ابوالفتوح،۲/۴۹۳؛ سنایی،۳۵؛ میبدی، ۵/۶۳۲
(محمدبن منور، ۱/۲۴۱)
(کفعمی، ۴۰۲؛ مجلسی، ۹۱/۳۸۴ به آنگاه)
سبزواری، ۴۳
(ابن عربی، ابوبکر، ۲/۳۴۳-۳۵۰؛ یمانی، ۱۷۱، ۱۷۵)
(ماتریدی، ۶۵ -۶۶؛ جوینی، ۱۴۴؛ ابن قیم، مدارج...، ۱/۳۲-۳۳؛ نیز ت هانوی، ۱/۷۰۹؛ طباطبایی، ۸/۳۵۴)
مفاهیم القرآن، ج ۶، ص۱۰۵
اعراف:۱۸۰ ; اسراء:۱۱۵ ;طه:۸، حشر:۲۴
(المیزان، ج۸، ص۲۴۲; تعبیر و تفسیر بزرگ، ج۱۵، ص۶۶)
یادگرفتن صحبت اسلامی، ص۱۹۹-۲۰۰.
علی ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، نصایح، ۱۳۸۱، چ هارم، ج۱، ص۱۳۰-۱۳۱ و فراگیری صحبت اسلامی، به عبارتی.
تحریر حزم القواعد، به عبارتی، ص۱۵۰
تسنیم: تعبیروتفسیر قرآن مهربان، ج۱، ص۲۷۸
مکارم الاخلاق،ص۲۵۱
تفصیل پیشگفتار قیصری، ص۲۶۹; مشارق الدراری، ص۵۰۱; مصباح الانس، ص۴۷
الفناری، محمدبن حمزة، مصباح الانس، 1363ش، ص 14،
نبویان، جستارهایی در فلسفه اسلامی، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۵۳۸.
(کلینی، ۱/۱۱۲، ۱۱۳، ۱۱۶)
توحید، ص۱۸۸- ۱۸۹
طریقه اهل سنت
اشاعره معتقدند که افعال خدا دلالت بر صفات وی دارا هستند و دربارۀ نسبت این صفات با ذات، آنانرا صفاتی قدیم برای ذات، و قائم به ذات مسجد النبی کوهسنگی مشهد میشمرند.[۴۹]
معتزله قائل به غیریت اسماء با ذات باری، و درباره ی صفات (صفات ذات) قائل به عینیت آنان با ذات باری بودهاند.[۵۰]
ابو هاشم جُبایی صفات معبود را «اوضاع و احوال» میانگاشت و در دیدگا ه وی، «حالا» در عین اینکه وجودی جدا نداشت، امری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد واقعی بود.[۵۱]
تفصیلنویسی بر اسماء الهی
اندیشمندان اسلامی دربارهٔ اسماء معبود، شروح گوناگونی با رویکردهای متعدد حدیثی، فلسفی، کلامی، عرفانی و لغوی نوشتهاند.[۵۲]
گفتهاند عالمان اهل ایران دعوا اسماء را در دنیای اسلام شروع کردهاند و در ادوار متعدد تاریخی آن را رویش دادهاند، به گونه ای که پررنگترین شروح اسماء الهی را عالمان ری، خراسان و ماوراء النهر نوشتهاند. اول تفصیل اسماء نود و خیرگانه الهی را که شرحی لغوی میباشد، ابو اسحاق زجاج در قرن دوم هجری نوشته میباشد. در قرن چهارم نیز محدثانی همانند روحانی صدوق شروحی بر اسماء الهی نوشتند. ابوالقاسم قشیری در قرن ششم مثلا صوفیان متشرعی بود که شرحی بر اسماء الهی نوشت. در به عبارتی قرن بود که شروح متکلمان به اسماء الهی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد شروع شوید.[۵۳]
بعضی دیگر از کتابها در این باره عبارتاند از:
تفصیل الاسماء گستردن دعای جوشن گسترده تاثیر ملا هادی سبزواری
کتاب «کتاب اسماء و صفات حق» تاثیر غلامحسین ابراهیمی دینانی
کتاب اسماء و صفات الهی در تفکر امام خمینی
اسماء و صفات الهی در قرآن تاثیر محمدباقر متفحص
گستردن توحید صدوق، تاثیر حاکم سعید شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد قمی
پانویس
ابنمراد، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، پایین کلمه سما.
مکارم شیرازی، تعبیروتفسیر مثال، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۰.
مفردات، ص۴۲۸؛ لسان العرب، ج۶، ص۳۸۱ـ۳۸۲، «سما»
مفردات، ص۸۷۳، «وصف».
لسان العرب، ج ۱۵، ص۳۱۵، «وصف».
رک: علامه طباطبایی، ترجمه تفسير الميزان، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص ۴۶۱- ۴۶۲؛ نقدالنصوص، ص۸۴؛ تحریر حزم القواعد، ص۴۰۴ ـ ۴۰۵.
مفاهیم القرآن، ج ۶، ص۳۳
تعبیر و تفسیر صدرالمتالهین، ج۴، ص۴۲؛ گستردن فصوص الحکم، ص۴۴
ملاصدرا، تعبیر صدرالمتالهین، ۱۳۶۶ش، ج ۴، ص۴۲.
تفصیل دعای سحر، ص۸۱ ؛جوادی آملی، تعبیروتفسیر تسنیم، ج ۱، ص۳۰۶.
تفصیل فصوص الحکم، ص۴۴.
تحریر حزم القواعد، ص۱۵۰.
ملاصدار، تعبیروتفسیر صدرالمتالهین،۱۳۶۶ش، ج ۴، ص۴۲؛جوادی آملی، تعبیروتفسیر تسنیم، ج ۱، ص۳۰۶
التوحید: ص۱۴۶ ح ۱۴
التوحید: ص۱۸۷
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۸.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۱۳.
تحف العقول، تصحیح علی اکبر غفاری، ۱۴۰۴ق، ص۶۳.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۷.
(عین القضات، طومار ها، ۱/۱۹۰؛ عزالدین،۲۳؛ ابوالفتوح،۲/۴۹۳؛ سنایی،۳۵؛ میبدی، ۵/۶۳۲
(محمدبن منور، ۱/۲۴۱)
(کفعمی، ۴۰۲؛ مجلسی، ۹۱/۳۸۴ به آنگاه)
سبزواری، ۴۳
(ابن عربی، ابوبکر، ۲/۳۴۳-۳۵۰؛ یمانی، ۱۷۱، ۱۷۵)
(ماتریدی، ۶۵ -۶۶؛ جوینی، ۱۴۴؛ ابن قیم، مدارج...، ۱/۳۲-۳۳؛ نیز ت هانوی، ۱/۷۰۹؛ طباطبایی، ۸/۳۵۴)
مفاهیم القرآن، ج ۶، ص۱۰۵
اعراف:۱۸۰ ; اسراء:۱۱۵ ;طه:۸، حشر:۲۴
(المیزان، ج۸، ص۲۴۲; تعبیر و تفسیر بزرگ، ج۱۵، ص۶۶)
یادگرفتن صحبت اسلامی، ص۱۹۹-۲۰۰.
علی ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، نصایح، ۱۳۸۱، چ هارم، ج۱، ص۱۳۰-۱۳۱ و فراگیری صحبت اسلامی، به عبارتی.
تحریر حزم القواعد، به عبارتی، ص۱۵۰
تسنیم: تعبیروتفسیر قرآن مهربان، ج۱، ص۲۷۸
مکارم الاخلاق،ص۲۵۱
تفصیل پیشگفتار قیصری، ص۲۶۹; مشارق الدراری، ص۵۰۱; مصباح الانس، ص۴۷
الفناری، محمدبن حمزة، مصباح الانس، 1363ش، ص 14،
نبویان، جستارهایی در فلسفه اسلامی، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۵۳۸.
(کلینی، ۱/۱۱۲، ۱۱۳، ۱۱۶)
توحید، ص۱۸۸- ۱۸۹
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: مرکز فرهنگی و اجتماعی محله