???? ???? ????? ??????? ????

پسرعمو و صحابه فرستاده که همواره پشتوانه فرستاده(ص) و امام علی(ع) بود. وی در فتح مکه، نزاع حُنَین و حَجَّةُ الوداع حضور داشت. ادب در غسل و دفن فرستاده(ص) شرکت کردن داشت و در حادثه سقیفه بنی‌ساعده با ابوبکر بیعت نکرد. به گفته اِربِلی در کتاب کَشفُ الغُمَّة، ادب یک کدام از کمپانی‌کنندگان در تشییع و تشییع‌جنازه حضرت فاطمه(س) بوده مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.

از ادب بن عباس روایاتی از روش ابوهُرَیره و عبدالله بن عباس نقل شد‌ه‌است. فقط فرزند وی ام‌کلثوم، آغاز با امام حسن(ع) و آن‌گاه با ابوموسی اشعری تزویج کرد.ادب بن عباس بن عبدالمطلب، از خویشاوندان بنی‌هاشم،[۱] پسرعموی رسول(ص) و فرزند گران قدر عباس بوده میباشد.[۲] لقب‌اش اباعبدالله و ابامحمد[۳] و مادرش لُبابه دختر حارث بن غم خواهر میمونه همسر رسول(ص) میباشد.[۴] فضل و ادب بن عباس از صحابه فرستاده[۵] و راویان حدیث به‌شمار رفته[۶] و عده ای همانند ابوهریره و عبدالله بن عباس از وی نقل حدیث آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرده‌اند.[۷]

در اَنساب الاَشراف (تألیف قرن سوم)، وی مردی زیبارو، درستگو و بازهد معرفی گردیده[۸] که دارنده خصوصیت‌های اخلاقی منحصربه‌شخصی بوده میباشد.[۹] فرستاده(ص) برای وصلت وی مبادرت کرده[۱۰] و در مراسم تزویج وی حضور داشت.[۱۱] فقط فرزند وی ام‌کلثوم آغاز با امام حسن(ع) و آنگاه با ابوموسی اشعری تزویج کرد.[۱۲] وی اولیه زن از خاندان قریش میباشد که در ظَهْرِ کوفه (نجف فعلی) رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد دفن شد.[۱۳]

ملازمت فرستاده، ادب بن عباس در فتح مکه با رسول یار و همدم بود[۱۴] و در کنار وی به داخل کعبه وارد شد.[۱۵] در مبارزه حنین[۱۶] و حجة الوداع حضور داشت.[۱۷] وی فرستاده را در روز ها بیماریِ قبل از وفات امداد رساند.[۱۸] او در غسل دادن تن نبی پس از وفات[۱۹] و شستن تن ابراهیم پسر نبی پروردگار(ص) شرکت کردن داشته شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۲۰]

پناه از امام علی(ع)
ادب به عنوان مثال افرادی بود که در سقیفه بنی ساعده در حزب هاشمیان قرار داشت و در مدد از امیرمومنان(ع) و انصار کلام بیان کرد.[۲۱] بعداز اتفاق سقیفه بنی‌ساعده نیز، وی به تامین از امام علی(ع) با ابوبکر بن ابی‌قُحافه بیعت نکرد.[۲۲] به گفته اِربلی در کتاب کَشفُ الغُمَّة در تشییع و مراسم تدفین حضرت فاطمه(س) کمپانی داشت.[۲۳] ادب بن عباس در حفاظت از امام علی(ع)[۲۴] و بیان مناقب وی[۲۵] اشعاری سروده میباشد:

و کان البتهُّ الأمر بعد از آن محمدٍ
علیٌّ و فی تمامّ المواطن صاحبه
وصی فرستاده‌الله حقا و صهره
و أوّل اینجانب صلّی و ما ذمّ جانبه.[۲۶]
ترجمه: ولایت پس از رسول با علی میباشد، علی تمامی جا و در آحاد عرصه‌ها یاروهمدم فرستاده بوده و اوست وصیِّ برحقِ نبی و داماد وی، اولی نمازگزار (در کنار فرستاده) میباشد و مذمتی نسبت به دینداری وی وجود ندارد.

درگذشت
در زمینه ی با تاریخ درگذشت فضل و ادب بن عباس ایده ها مختلفی وجود داراست؛ به نقلی در پیکار اجنادَیْن (نزاع در بین مسلمان‌ها و رومیان) در حین خلافت ابوبکر و سال ۱۳ق صورت داده میباشد؛[۲۷] به نقل از دیگری در به عبارتی سال و در روز مرج الصُّفّر بوده میباشد.[۲۸] درگذشت اورا در سال ۱۸ق و بر تاثیر طاعون عَمَواس در شام[۲۹] و نیز در مبارزه یرموک و در حین خلافت قدمت بن خطاب نیز دانسته‌اند.[۳۰]

جستارهای متعلق
عبیدالله بن عباس
پانویس
ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۴۹.
ابن‌حجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۲۸۷.
ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۴۹.
ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۴۹.
ابن‌حجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۲۸۷.
ابن‌حجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۲۸۷.
ابن‌حجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۲۸۷.
بلاذری، اَنساب الاَشراف، ۱۴۱۷ق، ج۴، ص۲۴.
بلاذری، اَنساب الاَشراف، ۱۴۱۷ق، ج۴، ص۲۴–۲۶.
ابن‌حجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۲۸۷.
عسکری، «ادب بن عباس»، ص۵۰۳.
ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۴۹.
بلاذری، اَنساب الاَشراف، ۱۴۱۷ق، ج۴، ص۲۶.
ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۴۹.
عاملی، الصحیح اینجانب سیرة النبی الأعظم، ۱۴۲۶ق، ج۲۲، ص۲۲۹.
یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۶۲.
ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۴۹.
عسکری، «ادب بن عباس»، ص۵۰۸ و ۵۰۹.
ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۴۹.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۱۴.
زبیر بن بکار، الاخبار الموفقیات، ۱۳۹۲ق، ص۵۹۵-۵۹۹؛ یعقوبی، تاریخ، دار صادر، ج۲، ص۱۲۸.
عاملی، الصحیح اینجانب سیرة النبی الأعظم، ۱۴۲۶ق، ج۳۳، ص۳۰۴.
اربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۴۷۴–۴۷۵.
عسکری، «ادب بن عباس»، ص۵۱۶.
ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۵۲.
ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۵۲.
عسکری، «فضل و ادب بن عباس»، ص۵۱۹.
ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۴۹.
یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۵۱.
عسکری، «فضل و ادب بن عباس»، ص۵۱۹.
منابع
ابن‌اثیر، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ نخستین، ۱۴۱۵ق.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اولیه، ۱۴۱۵ق.
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ نخستین، ۱۴۱۰ق.
ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، چاپ اولیه، ۱۳۷۹ق.
اِربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم، الشریف الرضی، ۱۴۲۱ق.
بلاذری، احمد بن یحیی، اَنساب الاَشراف، بیروت، دارالفکر، چاپ نخستین، ۱۴۱۷ق.
زبیر بن بکار، الاخبار الموفقیات، به پژوهش سامی مکی العانی، بغداد، مطبعۀ العانی، ۱۳۹۲ق.
عاملی، سید جعفر مرتضی، الصحیح اینجانب سیرة النبی الاعظم، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
عسکری، عبدالرضا، «ادب بن عباس»، دائرة المعارف صحابه رسول اعظم(ص)، طهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۳ش.
یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.

(درگذشت میان سال‌های ۶۸ق تا ۷۹ق)، صحابی نبی اسلام(ص) و راوی حدیث لوح که حاوی اسم امامان شیعه از لهجه فرستاده(ص) میباشد. او همینطور در سلسله راویان روایات دارای شهرت شیعه مانند حدیث جابر، حدیث غدیر، حدیث ثقلین و حدیث شهر دانش نیز مسجد النبی کوهسنگی مشهد قراردارد.

جابر را از اصحاب پنج امام (از امام علی(ع) تا امام باقر(ع)) دانسته‌اند. وی بعد از رخداد عاشورا، اول زائر امام حسین(ع) بود که در روز اربعین به کربلا رسید. همینطور بنابر احادیث، وی درود رسول(ص) را به امام باقر(ع) رساند. معاش‌طومار، جابِرِ بن عبدالله بن عَمرو بن حرام بن کعب بن غَنْم بن سلمة، نسبش به خَزْرَج می رسد.[۱] پدرش قبل از سفر فرستاده اکرم(ص) به یثرب، مسلمان شد و در بیعت عَقَبة دوم با نبی خداوند(ص) قول بست و جزو دوازده نقیبی شد که رسول(ص) آنها‌را به نمایندگی قبایل‌شان برگزید. بابا جابر در غزوه اُحُد به شهیدشدن رسید.[۲] اولیه گزارش از معاش جابر، حضور وی با پدرش در بیعت عقبه دوم در سال سیزدهم بعثت آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.

ابوعبدالرحمن و ابوعبدالله از لقب‌های منسوب به جابر میباشد ولی از در بین آنان لقب ابوعبداللّه(بوعبدالله) درست‌خیس دانسته گردیده است. [۳]سازه بر بعضا گزارش‌ها، لینک و پیوند دربین نبی(ص) و جابر محبت‌آمیز و از صمیم قلب بود. اورده شده میباشد که نبی(ص) به او بشارت قدمت وقتگیر داده و در جواب به سؤال جابر، آیه‌ای نازل شد که به آیه کَلالَه[۴] رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد آوازه دارااست.[۵][یادداشت ۱]

تزویج و فرزندان، در سال سوم هجری و قبل از غزوه ذاتُ الرِقاع، جابر با سُهَیمه، دختر مسعود بن اوس، تزویج کرد.[۶]عبدالرحمان، محمد[۷] محمود، عبدالله[۸] و عقیل[۹] فرزندان جابر می باشند. از وجود کسانی منتسب به جابر در افریقا (در محدوده تونس مدرن) [۱۰] و بخارا [۱۱] گزارش‌هایی در چنگ میباشد. در کشور ایران نیز گردآوری‌ای از نسل وی می باشند که مشهورترین آن‌ها روحانی مرتضی انصاری، فقید و اصولی شیعه شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.[۱۲]

کمپانی در نزاع‌ها
جابر از عده ای میباشد که در بیشتر غزوه‌ها و سَریّه‌ها حضور داشت. تعداد این غزوه‌ها به اختلاف نام برده میباشد. به نقل از خویش وی، از ۲۷ غزوه نبی(ص) در ۱۹ غزوه کمپانی داشته میباشد.[۱۳] جابر در برخی از سَریّه‌ها نیز حضور داشته و درباره آنان گزارش داده میباشد.[۱۴]

او در غزوه بدر و غزوه احد غایب بود.[۱۵] بعضا گزارش‌ها او‌را از بَدریّون دانسته‌اند و از خویش وی آورده شده که درین رخداد آبرسان بوده میباشد.[۱۶]

در طول خلفای سه‌گانه
از موضع‌ها جابر درباره خلیفه اولیه سخنی در منابع نیامده میباشد.[۱۷] درین زمانه، او بیشتر به شغل‌های علمی و عقیده ای می‌پرداخت و از کارها سیاسی و نظامی غربت می‌جست. او تنها در یک مأموریت جنگی کمپانی کرد و آن نیز نخست فتوحات مسلمان‌ها در زمان خلیفه دوم بود. جابر در گزارشی، از حضور خویش در سپاه خالد بن ولید، که برای محاصره دمشق به یاری سپاه شام رفته بود، کلام گفته میباشد.[۱۸]

جابر در طول خلافت قدمت بن خطّاب، عَریف بود؛[۱۹] عریف شخصی از خویشان بود که خلیفه او را به سر کردگی قوم یا این که طایفه منصوب میکرد و وی رابط خلیفه و اشخاص قوم به شمار می‌آمد.

از کار‌های جابر در زمانه خلیفه سوم، اگاهی چندانی در مشت وجود ندارد، جز اینکه در واپسین روزهای خلافت عثمان، که معترضان مصری راهی مدینه شدند، او به دستور خلیفه یاروهمدم ۵۰ بدن از انصار مأموریت یافت تا با معترضان گفتمان نماید و آنها‌را به دیار خویش بازگرداند.[۲۰]

زمان امام علی(ع)
جابر در پیکار صفین از لشکریان امام علی(ع) بود.[۲۱] در اواخر خلافت امام علی(ع)، بُرمز بن اَرْطاة بر مدینه یورش پیروزی و از عموم مدینه، به عنوان مثال خاندان بنی سَلَمه (خاندان جابر)، نیز بیعت خواست. جابر که بیعت با بُرمز را گمراهی می‌دانست، به منزل ام سلمه، همسر نبی خداوند(ص)، امان پیروزی اما به سفارش‌ ام‌سلمه، برای جلوگیری از خون ریزی، با بسر بیعت کرد.[۲۲]

مجال حاکمیت امویان
جابر که زمان رسول(ص) را ادراک کرده و باخبر به قرآن و سنت بود، از بدعت‌ها و زشتکاری‌های امویان آزرده بود و امید میکرد که ناشنوا خواهد شد تا خبرها بدعت‌ها و تغییر و تحول بها‌های فقاهتی را نشنود.[۲۳] معاویه بعد از آنکه به حکومت رسید تصمیم داشت منبر فرستاده آفریدگار(ص) را از مدینه به دمشق منتقل سازد (سال ۵۰). جابر از اشخاصی بود که نزد معاویه رفت و اورا از این عمل پشیمان ایجاد کرد.[۲۴]

حَجّاج بن یوسف که از طرف عبدالملک بن مروان اموی در بین سال‌های سال ۷۲ قمری تا سال ۷۵ قمری. والی حجاز شد، در سال ۷۴ قمری. به بازه زمانی دو ماه به مدینه رفت و تا توانست عموم مدینه را تحقیر کرد. وی همانند بردگان مهری بر گردن‌ اصحاب فرستاده پروردگار(ص)، برای مثال جابر زد.[۲۵] با این تمامی، جابر واکنشی جز تغییر‌و تحول خوی خویش با حَجّاج نماد نداد[۲۶] و وصیت کرد که حَجّاج بر لاشه‌اش نماز نگزارد.[۲۷]

البته در رجال کشی فراهم میباشد که جابر به منجر سال‌خوردگی از تعقیب حجاج بن یوسف در پناه باقی مانده بود.[۲۸]

سفرها
جابر در دهه ۵۰ به مصر هجرت کرد. گروهی از مصریان از وی ماجرا کرده‌اند.[۲۹] در‌این روزها مَسلَمه بن مُخَلَّد انصاری، هم‌خویشان‌ای جابر، والی مصر بود و به نقل از ابن مَنْدَه، جابر به یاور مسلمه به شام و مصر رفت.[۳۰]

به نقل از منابع حدیثی، جابر برای شنیدن یک حدیث درباره قصاص از عبداللّه بن اُنَیس، به شام مهاجرت کرد.[۳۱] اما با بی‌اعتنایی معاویه روبه‌رو شد. جابر که از خوی معاویه ناخرسند بود رویه مدینه را در پیش گرفت و ۶۰۰ دینار اهدایی معاویه را نپذیرفت.[۳۲]

وفات
جابر در اواخر قدمت نابینا شد و 1‌سال در مکه زیست و آخر و عاقبت در مدینه درگذشت.[۳۳] مِزّی[۳۴] قصه‌هایی درباره سال وفات جابر آورده میباشد که هر کدام تاریخ متفاوتی را، میان سال‌های ۶۸ تا ۷۹، بیان کرده‌اند و در یک خبر، به گزارش عده ای از مورخان و محدّثان، از وفات جابر در سال ۷۸ و در ۹۴ سالگی حرف گفته و اشاره نموده است که اَبان بن عثمان، والی مدینه، بر او نماز گزارد.[۳۵]

با دقت به اینکه در طول اقامت حَجّاج در مدینه، جابر نیز در آنجا بوده میباشد، اقوالی که مرگ او‌را پس از سال ۷۴ قمری دانسته‌اند صحیح‌خیس به لحاظ می رسد.[مستلزم منبع]

همسر رسول اکرم(ص) و از راویان روایات نبوی میباشد. نامش رَمَله و در بعضی منابع هند نام برده میباشد. او از اول زنانی بود که هنگام مهاجرت مسلمان ها به حبشه، به آنجا رفت. ام حبیبه، بعد از کشته شدن عثمان، تیشرت آغشته به خون او را نزد اخوی خویش معاویه، به دمشق ارسال کرد. وی در ۴۴ق در ۷۴ سالگی در مدینه درگذشت و به عبارتی‌جا نیز مدفون مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.

میلاد، تاریخ به دنیاآمدن ام‌حبیبه دختر ابوسفیان را ۱۷ سال قبل از بعثت (ح ۵۹۳م) حافظه کرده‌اند.[۱] که‌این تاریخ با روایاتی که سن اورا در سال ۷ق، سی و تعدادی ساله دانسته‌اند، توافق داراست.[۲]ام‌حبیبه آغاز همسر عبیدالله بن جحش اسدی بود.[۳] و از او مالک دختری شد که اورا حبیبه نامیدند و کنیۀ ‌ام‌حبیبه نیز از همین‌جا نشأت گرفته میباشد.[۴] او از اولیه بانوانی بود که هنگام مسافرت مسلمانها به حبشه، یاروهمدم همسر خویش به آن دیار آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد رفت.[۵]

تزویج با فرستاده اسلام(ص)، بعد از درگذشت عبیدالله در حبشه، نبی(ص) در سال ۶ یا این که ۷ق، عمرو بن امیه ضمری را نزد نجاشی ارسال کرد و به وی وکالت بخشید تا ‌ام‌حبیبه را به همسری آن حضرت درآورد و هم پا دیگر مسلمانها به مدینه بیاورد.[۶] نجاشی نیز‌ ام‌حبیبه را یاور با دیگر مهاجران یا این که اندکی زودتر از آن‌ها، با هدایایی روانه مدینه رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرد.[۷]

از آن جا که ابوسفیان در زمره معاندان اسلام بود، ابن عباس نزول آیه «عَسَی الله أَن یجْعَل بَینَنادر وَ بَین الَّذین عادَیتُم مِنْهُم مَوَدَّةً وَاللَّهُ قَدِیرٌ ۚ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ»[۸] ترجمه "امید‌داریم که پروردگار بین شما و بین افرادی از آنها که [وی را] معاند داشتید، دوستی برقرار نماید، و پروردگار تواناست، و آفریدگار آمرزنده کریم و مهربان میباشد" را با تزویج رسول(ص) و‌ ام حبیبه دختر ابوسفیان، مرتبط دانسته شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۹]

بعداز فتح مکه، ابوسفیان برای تجدید صلح حدیبیه به مدینه آمد، البته زیرا نزد دخترش‌ ام حبیبه رفت، وی پدرش را مشرک و چرک خواند و اذن نداد که او بر مکان پیامبر خداوند(ص) بنشیند.[۱۰]
ام حبیبه، بعداز کشته‌شدن عثمان، بلوز آغشته به خون او را یاور نعمان بن بشیر نزد اخوی خویش معاویه، به دمشق ارسال کرد.[۱۱]

او همینطور بعد از شهید شدن محمد بن ابی‌دیده نشده، از فرط خوشحالی گوسفندی کباب کرد و برای عایشه که خواهر محمد بود ارسال کرد، بیان شده عایشه از این شغل ام حبیبه، غمگین شد و او‌را نفرین کرد.[۱۲] [۱۳][یادداشت ۱]

نقل حدیث از رسول(ص)
ام حبیبه، احادیثی از فرستاده(ص) نقل نموده است.[۱۴] برادران او، معاویه و عنبسه و نیز عده ای زیرا انس بن صاحب و مالک، ابوبکر بن سعید ثقفی، ابوجراح قرشی و سایر افراد از وی ماجرا کرده‌اند
او در ۴۴ق در ۷۴ سالگی درگذشت.[۱۶] و مروان بن حکم بر لاشه وی نماز گزارد.[۱۷] روایتی گفته شده که او به دمشق نیز مسافرت نموده است.[۱۸] حتی بعضی، وفات او‌را در همانجا دانسته‌اند و در کنار آرامستان باب الصغیر نیز مزاری به او نسبت داده شده میباشد.[۱۹] البته چنانکه در بعضی احادیث دارای اعتبار آمده، او در مدینه درگذشت و همانجا نیز (گورستان بقیع)[۲۰] مدفون شد.[۲۱]

پانویس
ابن حجر عسقلانی، الاصابة، ج۴، ص۳۰۵.
ابن سعد، الطبقات الکبیر، ج۸، ص۷۰؛ طبری، المنتخب اینجانب کتاب الذیل المذیل، ص۶۰۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق : تراجم النساء، به تلاش سکینه شهابی، ج۱، ص۸۷.
ابن اسحاق، السیر و المغازی، ص۲۵۹؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۲۳۸.
ابن اسحاق، السیر و المغازی، ص۲۵۹؛ ابن سعد، الطبقات الکبیر، ج۸، ص۶۸.
ابن اسحاق، السیر و المغازی، ص۲۵۹؛ ابن سعد، الطبقات الکبیر، ج۸، ص۶۸؛ طبری، تاریخ، ج۳، ص۱۶۵.
ابن اسحاق، السیر و المغازی، ص۲۵۹؛ ابن سعد، الطبقات الکبیر، ج۸، ص۷۰؛ ابن حبیب، المحبر، ص۷۶.
ابن سعد، الطبقات الکبیر، ج۸، ص۷۰؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۳۹؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق : تراجم النساء، به سعی سکینه شهابی، ج۱، صص ۷۶، ۷۹، ۸۰.
ممتحنه /۶۰/۷.
ابن سعد، الطبقات الکبیر، ج۸، ص۷۰؛ بیهقی، دلائل النبوة، ج۳، ص۴۵۹.
ابن هشام، السیرة النبویة، ج۴، ص۳۸؛ نیز: ج۳، ص۳۰۶.
مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۳۵۳.
تذکرة الخواص، ص۱۰۲.
روایات ام المومنین عایشه، ج۱، ص۳۵.
احمد بن حنبل، مسند، ج۶، صص۳۲۸- ۳۲۵، ۴۲۸- ۴۲۵.
بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۴۱؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق : تراجم النساء، به تلاش سکینه شهابی، ج۱، صص۷۰، ۷۶.
ابن سعد، الطبقات الکبیر، ج۸، ص۷۱؛ بسوی، المعرفة و التاریخ، ج۳، ص۳۱۸؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۴۰.
بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۴۰.
ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق : تراجم النساء، به کارایی سکینه شهابی، ج۱، ص۷۰، ۷۶.
ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق : تراجم النساء، به سعی سکینه شهابی، ج۱، ص۷۰؛ ابن بطوطه، رحلة، ص۵۹؛ تنوخی، الاهتداء الی قبر معاویة بن ابی سفیان بدمشق ص۴۶۹؛ احمد رضا، آراء و انباء، قبر معاویة...، ص۲۸۴.
جعفریان، اثرها اسلامی مکه ومدینه، ۱۳۸۱ش، ص۳۴۳.
ابن سعد، الطبقات الکبیر، ج۸، ص۷۱؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۴۰؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق : تراجم النساء، به تلاش سکینه شهابی، ج۱، ص۷۰؛ ابن قدامه، التبیین فی انساب القرشیین، ص۸۲.

(درگذشت ۴۶ پیش از سفر/۵۷۶م) مامان رسول اکرم(ص) و همسر عبدالله بن عبدالمطلب بود. آمنه، در سال هفتم بعداز عام الفیل، فرزندش، محمد را برای زیارت قبر پدرش، عبدالله و نیز دیدار با خالو‌های عبدالله که از بنی‌نجار بودند، به مدینه پیروزی وی در رجوع از این مسافرت، در محلی به اسم «ابواء» در حوالی مدینه درگذشت و همانجا دفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.

عالمان شیعه بر ایمان داشتن آمنه و اجداد نبی(ص) حادثه‌حیث دارا‌هستند و در جواب منکران ایمان وی به نقل از‌های تاریخی استناد می‌نمایند که مبتنی بر آن‌ها نبی قبر مادرش را در ابواء زیارت می‌نموده است.کتاب «ام النبی(ص)» نوشته بنت الشاطی، زندگینامه حضرت آمنه میباشد؛ این کتاب به لهجه عربی درج شده و با تیتر «آمنه مامان فرستاده(ص)» به فارسی ترجمه آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده‌است.

معاش‌طومار ، آمنه از زنان قوم قریش میباشد: پدرش، وَهب، گرانقدر تیره بنی‌زهره از تیره‌های قریش بود. مادرش، بَرَّة بنت عبدالعزی (بَره دختر عبدالعزی) نیز قریشی بود.[۱] از معاش آمنه قبل از وصلت با عبدالله داده ها چندانی در اختیار وجود ندارد؛ هر یک سری که آورده شده وی در مکه چشم به جهان گشود.[۲] وی ۵۴ یا این که ۵۳ سال پیش از مسافرت با عبدالله بن عبدالمطلب تزویج کرد.[۳] مراسم عروسی آن دو، سه شبانه‌روز ادامه یافت و درین مقطع عبدالله به ترسیم بستگان‌ای در منزل عروس اقامت رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد گزید.[۴]

درگذشت همسر، عبدالله یک سری روز بعداز وصلت با آمنه، به مهاجرت تجاری رفت و در راه و روش رجوع و برگشت، در یثرب از عالم رفت.[۵] وی یکسال بعداز ماجرای ذبح، با آمنه تزویج کرده بود.[۶] عبدالمطلب نذر کرده بود درصورتی که معبود ده پسر به وی بدهد، د‌همین را قربانی می‌نماید،‌ البته سرنوشت به مکان قربانی کردن عبدالله، صد شتر را قربانی کرد.[۷] برخی گزارش‌های تاریخی، درگذشت عبدالله را اندکی بعداز تولد فرستاده آفریدگار(ص) شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانسته‌اند.[۸]

ولادت محمد
آمنه بعداز ولادت محمد، او‌را به حلیمه سعدیه سپرد.[۹] بنابر حیث پر اسم و رسم شیعه، آمنه در ۱۷ ربیع‌الاول عام الفیل، رسول(ص) را به عالم آورد؛ البته معروف عالمان اهل سنت مجال وقوع این روی داد را ۱۲ ربیع‌الاول دانسته‌اند.[۱۰] به نقل از ابن هشام (درگذشته ۲۱۳یا ۲۱۸ق) در السیرة النبویه، زیرا محمد یتیم بود، کسی سرپرستی‌اش را نمی‌به عهده گرفت؛ حلیمه سعدیه نیز به همین عامل آغاز دایگی او‌را نپذیرفت، ولی وقتی که مشاهده کرد سرپرستی نوباوه دیگری نصیبش نمی شود، سرپرستی اورا قبول کرد.[۱۱] حلیمه بعداز دو سال محمد(ص) را نزد آمنه آورد، البته ازآنجاکه اورا مایه برکت چشم بود، از آمنه خواست که مدتی دیگر محمد(ص) را پیش خویش نگه داراست.[۱۲] از این رو، پنج سال و دو روز پس از ولادت محمد(ص)، در سال ششم بعد از عام الفیل، اورا به مادرش برگرداند.[۱۳]

آمنه، در سال هفتم بعداز عام الفیل، فرزندش، محمد را برای زیارت قبر عبدالله و نیز دیدار با خالو‌های عبدالله که از بنی‌نجار بودند، به مدینه پیروزی و سازه بر قسم پر اسم و رسم، در منش رجوع از مدینه در ابواء از عالم رفت[۱۴] و در به عبارتی جا دفن شد[۱۵] و سازه به نقل دیگری در مکه درگذشت و در شعب دُب (آرامستان معلاة) دفن شد.[۱۶][یادداشت ۱] یعقوبی، تاریخ‌نگار قرن سوم قمری، درگذشت اورا در ۳۰ سالگی دانسته میباشد.[۱۷]

سازه به گفته محمد بن قدمت واقدی (درگذشتهٔ ۲۰۷ یا این که ۲۰۹ق)، وقتی که قریش برای خونخواهی کشتگان بدر قصد مدینه کردند و به ابواء رسیدند و قبر آمنه را دیدند، گروهی از آن ها قصد به نبش قبر گرفتند، اما بعداز مشورت کردن ابوسفیان با صاحب و مالک‌نظران قریش، از این عمل دوری کردند.[۱۸] همینطور نقل شد‌ه‌است که نبی قبر مادرش را در ابواء زیارت می‌نموده است.[۱۹] به عنوان مثال رسول(ص) در حادثه حدیبیه بر رمز قبر مامان حاضر شد و بر وی شیون کرد.[۲۰]

با این اکنون قبری در گورستان حجون مکه نیز به او منسوب میباشد.[۲۱] اورده شده قبر او در ابواء و قبر منسوب به او در مکه از فرصت حکومت عثمانی دارنده مقبره بوده و ابعاد تخریب گردیده است
محمدابراهیم آیتی (۱۳۴۳ش) تاریخ‌نگار معاصر، این نظر را دارد همگی عالمان شیعه، درباره ایمان آمنه بنت وهب، ابوطالب، عبدالله بن عبدالمطلب و اجداد فرستاده پروردگار تا انسان(ع)، هم‌نظرند.[۲۳] همینطور بر مبنا روایتی که در الکافی آمده، حریق دوزخ و جهنم بر اجداد فرستاده، بابا و مادرش و هر که او‌را سرپرستی کرده (ابوطالب) حرام میباشد.[۲۴]

از حیث گروهی از عالمان اهل سنت، پدر و مادر و اجداد فرستاده (ص) مشرک بوده‌اند: جلال‌الدین سیوطی، مفسر اهل سنت در قرن نهم قمری، با استناد به دو ماجرا درباره شأن نزول آیه ها ۱۱۳ [یادداشت ۲] و ۱۱۴ سوره توبه، [یادداشت ۳] به مشرک بودن مامان رسول(ص) حکم نموده است.[۲۵]

علامه امینی، دانا شیعه، شأن نزول آیه‌ها ذکر شده را به گزارش امام علی(ع) در ارتباط با صحابه‌ای دانسته که برای والدین مشرک‌ خویش استغفار می‌کردند و از لحاظ وی این آیه ربطی به استغفار برای ابوطالب یا این که آمنه ندارد.[۲۶] همینطور به گفته وی، برخی از مفسران همانند طبری[۲۷] آمرزش‌خواهی در‌این آیه ها را به نمازگزاردن بر مرده، تعبیروتفسیر کرده‌اند.[۲۸] علامه امینی احتمال ساختگی بودن این احادیث و موثق نبودن راویان آن ها را نیز مطرح نموده است.[۲۹]

روضه خوان عباس قمی، با استناد به آیه ۸۴ سوره توبه [یادداشت ۴] که فرستاده را از نمازگزاردن بر مردگان مشرکان و ایستادن بر رمز قبر آنها نهی کرده، مشرک بودن پدر و مادر رسول را منتفی دانسته‌، چرا‌که رسول قبر والدین خویش را زیارت می‌نموده است

(۱۱۹۰-۱۲۷۵ق) مشهورترین فرزند میر صغیر، از فقیهان شیعه در قرن سیزدهم قمری بود. وی اثراتی در فقه و اصول داراست و به استنساخ کتاب‌های پیشینیان نیز می‌پرداخت. نوادگان وی به چهارسوقی یا این که چهارسویی آوازه دارا هستند. مشهورترین فرزند وی محمدباقر مالک روضات الجنات میباشد و نواده وی سید محمدمهدی خوانساری، مرجع پیروی عده ای از عموم اصفهان به شمار مسجد النبی کوهسنگی مشهد می رفت.

نسب نوشته‌علمیٔ اساسی: بستگان خوانساری ،زین‌العابدین مشهورترین فرزند ابوالقاسم جعفر بن حسین خوانساری دارای شهرت به میر صغیر بود. او را سرسلسه بستگان روضاتی دانسته‌اند، که نسبشان به خویشان خوانساری و امام کاظم(ع) می رسد.[۱] زین‌العابدین خوانساری بعداز درگذشت پدرش در سال ۱۲۴۰ق از خوانسار به اصفهان رفت. و در محلۀ چهار سوق یا این که چهار سوی شیرازی‌ها سکونت گزید؛ از این رو اعقاب او به چهار سوقی یا این که چهار سویی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد مشهورند

زین‌العابدین در ۱۱۹۰ق در خوانسار متولد شد و در ۱۲۷۵ق در اصفهان درگذشت و در تخت فولاد در تکیۀ آقا روضه خوان محمدتقی (تکیۀ مامان شاهزاده) به خاک ودیعت شد. مزار وی آیتم دقت عموم میباشد.[۳]تحصیلات، زین‌العابدین نزد بابا و عموزادگان خویش، ابوالقاسم بن حسن خوانساری و محمدمهدی بن حسن خوانساری درس خواند. زمان کوتاهی هم در نجف علم آموزی کرد. و در ۱۲۱۰ق به اصفهان رفت. در آنجا نزد ملا علی نوری، محمدابراهیم بن محمدحسن کرباسی و علی‌اکبر بن محمدباقر ایجی شاگردی کرد. و از آن‌ها و محمدباقر شفتی، صدر الدین عاملی، محمدمعصوم رضوی مشهدی، و محمدباقر بیدآبادی اذن اجتهاد یا این که ماجرا رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد گرفت.

دو فرزندش محمدباقر و محمدهاشم و حسن بن علی اصفهانی دارای شهرت به معلم و محمد خوانساری هم از وی اجازۀ اجتهاد و داستان داشتند.[۴]خوانساری از مجتهدان مبرّز و عالمان پر اسم و رسم اصفهان بود که کتاب‌های متعددی استنساخ کرد.[۵] اثرها ،بعضا اثر ها زین العابدین خوانساری عبارت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد هستند از:

تفصیل بر معالم الاصول نوشته حسن بن زین‌الدین عاملی
تفصیل زبدة الاصول تاثیر روضه خوان بهائی
الطلع النضید در اصول فقه
رسالات گوناگون با موضوعاتی زیرا نیت، اجماع، تداخل اثاثیه، احباط و تکفیر و قواعد عربی
گستردن خلاصة الحساب روحانی بهائی
دسته کشکول سیرتکامل بهجة الناظر و سرور الخاطر
لبه بر بعضا کتاب‌های شرعی و اصولی[۶]
فرزندان و نوادگان
زین‌العابدین خوانساری هشت پسر داشت؛ محمدجواد، محمد، علی (در کودکی از جهان رفت)، محمدباقر نویسندۀ روضات الجنات، محمدصادق، محمدکاظم، محمدهاشم، و حسن که در جوانی درگذشت. پسران وی و اعقاب لبریز تعداد وی غالباً از عالمان آئین و صاحب و مالک تألیفاتی بوده‌اند. مشهورترین آن‌ها نوادگان محمدباقر خوانساری می‌باشند. که به روضاتی مشهورند، میان هشت پسر محمدباقر[۷]، محمدمهدی، محمدمسیح (د۱۳۲۵)، و میرزا احمد (د۱۳۴۱) آوازه بیشتری دارا هستند. سید حسن چهار سوقی روضاتی (د۱۳۷۷) پسر محمدمسیح روضاتی از فقها و مجتهدان اصفهان پر اسم و رسم میباشد که در نجف به خاک امانت گردیده است.

محمدعلی روضاتی نیز فرزند محمدهاشم بن جلال‌الدین بن محمدمسیح روضاتی میباشد. زندگانی آیة الله (حسن) چهار سوقی، جامع الانساب و فهرست کتاب ها خطی کتابخانه‌های اصفهان از اثرها اوست.[۸]

محمدمهدی موسوی اصفهانی، نوۀ محمدصادق بن زین‌العابدین خوانساری، از عالمان فقهی بود، پدرش محمد (۱۳۵۵) نیز دانا آیین بود و در کاظمین سکونت گزید. محمدمهدی از عالمان عراق اجازۀ اجتهاد و داستان داشت و در کاظمین اقامۀ نماز جماعت می کرد. وی بیشتراز پنجاه تاثیر تألیف کرد که مشهورترین آن ها احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة یا این که تتمیم روضات الجنات میباشد. او در ۱۳۹۱ق درگذشت و در کاظمین به خاک امانت شد.[۹]

پانویس
ر.ک: سعیدی، بستگان خوانساری در دانشنامه دنیا اسلام، ج۱۶، ص۳۷۷-۳۸۳.
موسوی خوانساری، مناهج‌المعارف یا این که فرهنگ و تمدن عقائد شیعه، ۱۳۵۱ش، پیشگفتار، ص ۲۲۰-۲۲۵؛ گزی برخواری، تذکرة القبور، ۱۳۷۱ش، ص ۴۴ـ۴۷.
موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۲۲۲-۲۲۰؛ گزی برخواری، ص۴۴-۴۷.
حبیب آبادی، ج۶، ص۲۰۸۴-۲۰۸۶؛ آقا بلندمرتبه طهرانی، طبقات الکرام؛ قسم۲، ص۵۹۰-۵۹۱؛ موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۲۰۱-۲۰۲.
محمدباقر خوانساری، ج ۲، ص ۱۹۹.
محمد باقر خوانساری، ج۲، ۱۰۸-۱۰۹؛ آقا گران قدر طهرانی، الذریعة، ج۱،ص۲۸۰؛ ج۱۱، ص۱۴۱، ج۱۳، ص۲۳۰، ۳۰۰، ج۱۵، ص۱۷۹؛موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۲۲۳-۲۲۴.
موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۲۴۴-۲۹۱
موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۲۲۵-ص۲۲۲.
موسوی خوانساری، مقدمۀ روضاتی، ص۲۹۹-۳۰۶؛ موسوی اصفهانی، ج۲، ص۲۷-۴۲.
منابع
منبع نوشته‌ی‌علمی: سعیدی، فریده، بستگان خوانساری، در دانشنامه دنیا اسلام، 1393ش،‌ طهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی،‌ ج۱۶.
آقا گرانقدر طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، الکرام البررة، عهد ۱-۲، مشهد، ۱۴۰۴ق، قسم۳، چاپ حیدر محمد علی بغدادی، و خلیل نایقی، قم، ۱۴۲۷ق.
گزی برخواری، عبدالکریم‌بن مهدی، تذکرة القبور، قم، چاپ ناصر باقری بیدهندی،۱۳۷۱ش.
محمد باقر خوانساری، روضات الجنات.
محمد رضا حبیب آبادی، مکارم الآثار، اصفهان، ج۲، ۱۳۶۲ش. ج۴، ۱۳۵۲ش، ج۶، ۱۳۶۴ش.
محمد مهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی ترجمة اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، وی، تتمیم روضات الجنات، بغداد، ۱۳۸۴.
موسوی خوانساری، جعفربن حسین، مناهج‌المعارف یا این که فرهنگ و تمدن عقائد شیعه، طهران،‌ چاپ احمد روضاتی،۱۳۵۱ش.
آقا والا طهرانی، الذریعة الی التصانیف الشیعة، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۸۹۳م.

(متوفی ۲ق) پسرخاله حضرت محمد(ص) و از بزرگان قریش بود که نبی(ص) را بسیار آزرد. نضر یکی‌از پرچمداران قریش در نزاع بدر بود که بعداز اسارت به فرمان فرستاده اکرم(ص) کشته شد.به گفته ابن عباس، صحابی فرستاده، همگی‌ آیاتی که در آن لفظ «أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ» (افسانه‌های پیشینیان) آمده میباشد اشاره به نضر بن حارث داراست. معاش‌طومار ،نضر بن حارث بن علقمة بن کَلَدة بن عبدمناف (متوفی ۲ق) پسرخاله حضرت محمد(ص)[۱]، از بزرگان قریش و از سرسخت‌ترین معاندان نبی معبود(ص) در مکه محسوب مسجد النبی کوهسنگی مشهد میشد.[۲]

وی درایت‌هایی درباره ‌کتاب‌های ایرانیان و دیگر اقوام داشت و تاریخ آن‌ها را در حیره (در حوالی شهر نجف کنونی) خوانده بود و با مسیحیان و یهودیان نیز رابطه داشت.[۳] ابن کثیر، از مفسران قرن هشتم قمری، نوشته میباشد نضر بن حارث با نقل قصه‌های رستم و اسفندیار ادعای هماوردی با قرآن آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرد.[۴]

او بعد از اسارت در نبرد بدر، در محلی به اسم «صفراء»[۵] و یا این که در «اثیل» (جایی فی مابین بدر و صفراء)[۶] با امر فرستاده(ص) و به دست امام علی(ع) کشته شد آزار و دشمنی علیه فرستاده(ص) .نضر بن حارث، از متعصب‌ترین اشخاص قریش در دشمنی و تکذیب حضرت محمد(ص) بود.[۸] در مخالفت وی با فرستاده اکرم آمده میباشد که هرگاه نبی(ص)، تبلیغ رسالت می‌نمود و سخن آفریدگار را بر عموم میخواند، وی نیز در تقابل با وی روایت رستم و اسفندیار و قصه‌ها و حکایت‌های پادشاهان کشور‌ایران را ‌بازگو رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میکرد.[۹]

دیگر اقدامات نضر علیه رسول عبارتند از: تحریک و تغییر تحول موضع بقیه افراد علیه نبی(ص).[۱۰] برای مثال طراحان و هم‌پیمانان قریش در نقشه‌ قتل فرستاده اکرم(ص) در لیلة المبیت.[۱۱] تالیف کننده‌ عهد و پیمان‌طومار شعب ابی‌طالب، در محاصره مسلمانها و بنی‌هاشم.[۱۲] به گفته «ابوسعد خرگوشی»، از صوفیان و نویسندگان شافعی مذهب پر اسم و رسم در قرن چهارم هجری، نضر بن حارث در جریانی قصد جان رسول(ص) را کرده بود؛ البته با التفات خدا، واهمه و وحشت بر وی مستولی گشته و نتوانست نیت خویش را به جاری ساختن شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد درآورد

شأن نزول آیه‌ها درباره نضر
به اعتقادوباور بعضا از مفسران یکسری آیه از قرآن در مذمت نضر بن حارث نازل شد‌ه‌است. برای مثال آیه ۳ سوره حج، آیه ۴۲ سوره فاطر و آیه ۷ سوره جاثیه که بیان کنده طغیان و عناد کافران در قبال وحی میباشد،[۱۴] آیه ۵ سوره فرقان مرتبط با اتهام «بَشَری تلاوت قرآن»،[۱۵] آیه ۳۱ سوره انفال و ۵ سوره فرقان مرتبط با اتهام «افسانه پیشینیان بودن قصه‌های قرآن»[۱۶] و آیه ۳۲ سوره انفال و آیه ۱۶ سوره ص درباره «درخواست عذاب نضر بن حارث از آفریدگار».[۱۷]

به گفته ابن عباس، صحابی نبی، هشت آیه از نشانه‌ها سوره مداد درباره‌ نضر بن حارث نازل شد‌ه‌است، به ویژه آیه پانزدهم این سوره که میفرماید: «إِذا تُتْلی عَلَیهِ آیه هاُنا قال أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ» (در حالی که هرگاه آیه ها ما بر وی خوانده خواهد شد می گوید: اینها افسانه‌های پیشینیان میباشد.) و کلیه‌ آیاتی که در آن لفظ «أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ» آمده میباشد، اشاره به نضر دارااست.
نبرد بدر
نوشته ی علمیٔ مهم: غزوه بدر
ابن حارث از حریق‌افروزان نزاع بدر و یک کدام از پرچمداران قریش درین مبارزه بود.[۱۹] وی به یار و همدم عقبة بن ابی‌معیط و ابوجهل با نسبت واهمه دادن به عده ای که از حضور در مبارزه بدر اکراه داشتند، آنان‌را ناگزیر به کمپانی درین پیکار نمودند.[۲۰]

پانویس
زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۰م، ج۸، ص۳۳.
ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۳۹۸ق، ج۳، ص۸۸.
ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۷۳؛ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۰م، ج۸، ص۳۳.
ابن کثیر، تعبیر و تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۴۱.
الحمیری، السیرة النبویه، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۵۲۷؛ ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۲۱؛ طبری، تاریخ طبری، بی‌تا، ج۲، ص۴۵۹.
واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۴۹؛ بلاذری، جُمل اینجانب انساب الاشراف، ۱۳۹۷ق، ج۱، ص۱۴۱؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۳؛ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۰م، ج۸، ص۳۳.
ابن اثیر، اسدالغابه، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۳۰۱؛ طبری، تاریخ طبری، بی‌تا، ج۲، ص۴۵۹.
بلاذری، جُمل اینجانب انساب الاشراف، ۱۳۹۷ق، ج۱، ص۱۴۱.
ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۳۹۸ق، ج۳، ص۸۸.
بلاذری، جُمل اینجانب انساب الاشراف، ۱۳۹۷ق، ج۱، ص۱۴۱.
طبری، تاریخ طبری، بی‌تا، ج۲، ص۳۷۰؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۳۹۸ق، ج۳، ص۱۷۶.
مقریزی، إمتاع الأسماع، ۱۴۲۰ق، ج‌۱، ص۴۳؛ سهیلی، الروض الأنف، ۱۴۱۲ق، ج‌۳، ص۲۸۲.
خرگوشی، شرف ‌النبی، ۱۳۶۱ش، ص۱۷۴-۱۷۵.
طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۱۱۳؛ التفسیر الکبیر، فخر رازی، ۱۴۲۰ق، ج۲۳، ص۲۰۲؛ مکارم شیرازی، تعبیر و تفسیر مثال، ۱۳۸۰ش، ج۱۴، ص۱۲؛ بلاذری، جُمل اینجانب انساب الاشراف، ۱۳۹۷ق، ج۱، ص۱۳۹؛ واعظ کاشفی، تعبیروتفسیر حسینی، بی‌تا، ص۱۱۱۹؛ کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۸، ص۲۹۲.
روضه خوان طوسی، التبیان فی تعبیروتفسیر القرآن، بی‌تا، ج۷، ص۴۷۲.
طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۴۲۸؛ روحانی طوسی، التبیان، بی‌تا، ج۷، ص۴۷۲.
طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۶۰؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۳۳؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۲، ص۱۶۶؛ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ وتمدن قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۳۰، ص۵۰۲.
الحمیری، السیرة النبویه، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۳۰۰.
مقریزی، إمتاع الأسماع، ۱۴۲۰ق، ج‌۱، ص۱۰۰؛ بلاذری، جمل اینجانب انساب الاشراف، ۱۳۹۷ق، ج۱، ص۲۹۳؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۸.
بلاذری، جمل اینجانب انساب الاشراف، ۱۳۹۷ق، ج۱، ص۲۹۲؛ مقریزی، إمتاع الأسماع، ۱۴۲۰ق، ج‌۱، ص۸۸.

(۹۵۳ق ـ۱۰۳۱ق) متخلص به‌ بهائی و مشهور به‌ روضه خوان بهائی و بهاءالدین عاملی، عالم، محدث، حکیم و ریاضیدان شیعه در بعدازظهر صفوی بود. روحانی بهائی بیش تر از ۱۰۰ کتاب در مسئله‌های متفاوت تألیف نموده است. جامع عباسی و اربعین مثلا اثرها اوست. اثراتی نیز در معماری بر مکان گذارده که منارجنبان اصفهان، تقسیم زاینده‌رود اصفهان، گنبد مسجد امام اصفهان، پیاده سازی صحن و سرای بقعه امام رضا(ع) به طور یک ۶ ضلعی و نقشه حصار نجف، از آن گزاره میباشد. او سفرهای بخش اعظمی به نقاط متفاوت جهان کرد و مسافرت مشهوری نیز همپا پادشاه عباس صفوی با پای پیاده به مشهد مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشته میباشد.

وی منزلت روحانی الاسلامی بالاترین منصب قانونی فقهی در حکومت صفویه را برعهده داشت. اقامه نماز آدینه اصفهان نیز برعهده وی بود.محمدتقی مجلسی، ملاصدرا، سود کاشانی و ملاصالح مازندرانی مثلا شاگردان روحانی بهائی به شمار می روند.معاش‌طومار ، بهاءالدین عاملی در ۱۷ محرم سال ۹۵۳ق در بعلبک چشم به جهان گشود.[۱] محل معاش او جُبَع یا این که جُباع،[۲] از روستاهای جبل ادله بوده میباشد.[۳] پدرش، عزّالدین حسین بن عبدالصمد حارثی (متوفی ۹۸۴ق)، از شاگردان و دوستان شهید ثانی (متوفی ۹۶۶ق) آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.

نسب او به حارث هَمْدانی (متوفی ۶۵ق) از اصحاب امیرالمؤمنین میرسد؛ از این رو به حارثی هَمْدانی نیز آوازه دارااست. کودکی و جوانی منزل منسوب به روحانی بهایی در اصفهان، یک‌سال بعداز ولادت وی در بعلبک، خانواده‌اش به جبل دلیل رفتند البته بعداز شهیدشدن شهید ثانی و شم عدم امنیت در‌این شهر و نیز به دعوت و تشویق فرمان روا طهماسب اولیه و علی بن هلال کرکی دارای اسم و رسم به روضه خوان علی مِنشار، روضه خوان الاسلام اصفهان، از جبل برهان به کشور‌ایران نقل جای و در اصفهان مستقر شدند. خانواده وی از اول علمای شیعه در جبل دلیل بودند که در ادامه استقرار حکومت شیعی صفوی، به کشور‌ایران رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد سفر کردند.[۴]

بنابر ورژن‌ای به خط روضه خوان بهائی که در ۹۶۹ق در قزوین مندرج، وی هنگام ورود به کشور‌ایران ۱۳ ساله بود،[مستلزم منبع] البته بعضا منابع اورا درین فرصت ۷ ساله دانسته‌اند.[۵] او از هجرتش به جمهوری اسلامی ایران و ورودش یاور با بابا در دستگاه سلاطین صفوی اظهار ناخرسندی نموده است.[۶][یادداشت ۱] بعداز ۳ سال اقامت در اصفهان، پادشاه طهماسب نخستین به پیشنهاد و تأکید روضه خوان علی منشار، عزّالدین حسین را به قزوین دعوت و منصب روحانی الاسلامی شهر را به وی سپرد. روضه خوان بهائی نیز یار پدرش به قزوین رفت و مدتی در آنجا اقامت و به علم آموزی علم ها متفاوت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد پرداخت

به نوشته روضه خوان بهائی،[۷] او در سال ۹۷۱ق یار و همدم با پدرش در مشهد بوده میباشد.[۸] بعد ها پدرش برای مدتی روضه خوان الاسلام هرات شد، البته او در قزوین ماند و در ۹۷۹ق و ۹۸۱ق اشعاری در شوق واشتیاق به دیدار بابا و شهر هرات برای وی ارسال کرد.[۹] در سال ۹۸۳ق بابا روحانی به قزوین آمد و برای مهاجرت حج از پادشاه اذن خواست، پاد شاه به خویش وی اذن بخشید البته از ملازمت و همراهی بهاءالدین عاملی با بابا بازداشتن و اورا به ماندن در قزوین و درس دادن علم ها موظف کرد.[۱۰]

همسر و فرزندان
همسر روضه خوان بهائی، دختر علی منشار عاملی، زنی دانشمند بود که بعد از درگذشت بابا، کتابخانه گرانبها ۴ هزار جلدی اورا به ارث موفقیت و روضه خوان بهائی آن را در ۱۰۳۰ق وقف کرد. این کتابخانه بعد از وفات روضه خوان بهایی، به سبب ساز اهمال در حفظ نابودشد.[۱۱] بعضا بر این نظریه‌اند از این که بهائی سی سال از قدمت خویش را به تنهایی در مهاجرت گذرانده، می‌قدرت پیش بینی زد که فرزندی نداشته میباشد. بیشتر منابع نیز فرزندی برای وی معرفی نکرده و برخی او‌را عقیم دانسته‌اند
بیشتر تحصیلات بهائی، در قزوین بود که آن مجال حوزه علمی فعّالی داشت. بعداز قزوین، در اصفهان به علم آموزی خویش افزود. او‌لین و مهم‌ترین معلم بهائی، پدرش بود که نزد او تعبیر و حدیث و ادبیات عرب و پاره ای سنجیده خواند واز وی اذن داستان اخذ کرد.[مستلزم منبع]

استادان دیگر بهائی عبارت‌اند از:

ملاّ عبدالله یزدی؛
ملاّ علی مُذَهَّب؛
ملا علی قائنی؛
ملا محمد باقر یزدی؛
روحانی احمد گچایی؛
روضه خوان عبدالعالی کرکی (درگذشت ۹۹۳ق) فرزند متفحص کرکی؛
محمود دهدار (درگذشت۱۰۱۶ق)؛[۱۳]
محمّد بن محمّدبن ابی اللّطیف مقدسی شافعی.[۱۴]
شاگردان
آوازه علمی و شرایط اجتماعی بهائی موجب شد شاگردان بخش اعظمی داشته باشد. امینی،[۱۵] سید محسن امین در اعیان الشیعه از سید نعمت‌الله جزایری نقل می‌نماید که شاگردان روحانی بهایی درایام تعطیل از روضه خوان بیشتر منفعت می‌بردند چون درین روزها روحانی برایشان از علم ها گوناگون، خبرها کم، اشعار و حکایات برایشان نقل می کرد.[یادداشت ۲] بدون نقص‌ترین گزارش از اسامی شاگردان روحانی و راویان اورا عده نموده است. او از ۹۷ نفر با بیان منبع اسم میبرد که مشهورترین آنان عبارت‌اند

از مجتهدان و منبریان معروف و تأثیرگذار در قرن ۱۳ و ۱۴ قمری. وی مولف کتاب الخصائص الحسینیه در گستردن زندگانی امام حسین(ع) و التفات و آفات سوگواری امام حسین(ع) بوده میباشد. کنگره بزرگداشت او در سال ۱۳۸۹ش در شوشتر برگزار شد.معرفی جعفر شوشتری در ۱۲۳۰ق در شوشتر به‌عالم آمد.[۱] آقا بلندمرتبه تهرانی در نقباء البشر می‌نویسد: «حاج روحانی جعفر شوشتری فرزند حسین شوشتری، از بزرگان علما و فقهیان جلیل‌القدر و مشاهیر پژوهشگران و از فراخوانان و دعوت‌کنندگان عموم به‌سوی آفریدگار در بعد از ظهر خویش مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.»[۲]

پدرش، حسین شوشتری از فقها و شاگردان سید محمد مجاهد بود.[۳] وفات جعفر شوشتری در ۲۸ صفر سال سال ۱۳۰۳ق در حوالی کرمانشاه درگذشت و پیکرش در بقاع امام علی(ع) در نجف دفن شد.[۴] تحصیلات شوشتری بعد از قرائت مقدمات و ادبیات در زادگاهش به همدم پدرش به شهرهای نجف و کربلا مسافرت کرد و بعداز قرائت دروس حوزوی نزد اساتید آن مجال، برای مثال صاحب و مالک فصول و شریف العلمای مازندرانی، در سال ۱۲۵۵ق به شوشتر برگشت و مدتی را در آن شهر باقی ماند. بعد از آن مجدداً به نجف برگشت و از درس روحانی مرتضی انصاری به کار گرفت و به مرتبه اجتهاد رسید.[۵] بعد از مدتی به شوشتر برگشت و تا انتها قدمت در آن دیار آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد مقیم بود.[۶]

روحانی جعفر، مسافرتی به طهران داشت و با عالمان آن شهر مانند ملا علی کنی و همینطور با ناصرالدین سلطان قاجار دیدار کرد. بعداز آن به مشهد رفت و از آنجا به سمت نجف رهسپار شد.[۷]اساتید و شاگردان روحانی انصاری مالک فصول شریف العلمای مازندرانی علی بن جعفر کشف کننده‌الغطاء روحانی محمدحسن صاحب و مالک جواهر.[۸] محمدباقر قائنی بیرجندی را ازشاگردان شوشتری برشمرده‌اند.[۹] ملاقات با ناصرالدین پاد شاه در سال ۱۳۰۱ق، روحانی جعفر به طهران رفت و مدتی در منزل ملا علی کنی حضور داشت. روضه خوان جعفر هر روز نماز را در مسجد مروی میخواند و بعداز آن حدود دو ساعت منبر می رفت که بعداز مدتی به‌جهت فراوانی جمعیت برای نماز و ارشادوراهنمایی به مکتب سپهسالار رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد رفت.[۱۰]

روزی ناصرالدین فرمانروا قاجار درخواست ملاقات با روضه خوان جعفر را کرد و نایب السلطنه را که سپهسالار بود، با کالسکه منحصر ارسال کرد و روحانی را به صاحبقرانیه، قصر ییلاقی پاد شاه بردند. جهانی شد که روضه خوان جعفر در ملاقات با سلطان گفته بود در عرب ترسیم میباشد که فردِ وارد، حق دارااست سه خواهش از صاحبخانه بکند و اینجانب سه خواهش دارم. فرمانروا با خوشحالی پاسخ بخشید هرچه بفرمایید حاضر به اعمال آن شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد هستم.[۱۱]

روحانی اعلام کرد به نظریه اینجانب مشابه‌خوانی در تعزیه‌داری سید الشهداء(ع)، حرام میباشد و بی آبرویی قوم پیامبر(ص) میباشد، اما زیرا مخالفت با نظریه عوام اختلال میباشد و نمی‌توانید به کلی آن را موقوف نمائید، خواهش می کنم مشابه‌خوانی عروسی قاسم را حکم نمایید موقوف نمایند؛ چون این رخداد، لاف و از مجعولات میباشد؛ دوم آنکه عید هفتگی یعنی روز شنبه نزد یهود و یک شنبه نزد نصارا متشخص میباشد؛ اما مسلمین خصوصاً شیعه احترام آدینه را مراد نمی‌دارا هستند. قرار بدهید احترام آدینه را مراد دارا‌هستند. سوم فلان قریه که در رویکرد عبور اینجانب و زوار واقع بود، از سنگینی مالیات گلایه داشتند و من‌را شفیع کرده‌اند که اینجانب درخواست تخفیف از شما بکنم.[۱۲]

فرمان روا هر سه حاجت روضه خوان را قبول کرد. مالیات آن قریه را به کلی اعطا کرد و احکامی صادر کرد برای احترام آدینه که بازارها را ببندند و استخراج را موقوف نمایند و مشابه خوانی عروسی قاسم را در تعزیه‌ داری جلوگیری کردن شدید کرد.[۱۳]

نفوذ حرف شوشتری
از شاخصه‌های روحانی جعفر شوشتری، نفوذ حرف او فی مابین عموم و روحانیون بود. روایت‌هایی از تأثیرگذاری منبر و سخنان او نقل شد‌ه‌است؛ به عنوان مثال:

آیت‌الله اراکی به گزارش عبدالکریم حائری یزدی (مؤسس حوزه علمیه قم) نقل نموده است:

روزی پای منبر حاج روضه خوان جعفر شوشتری بودم که ناگهان خاطرنشان کرد: میخواهم شما‌را آزمون کنم و بیازمایم که آیا اهل ایمانید و ایمان دارید یا این که نه؟ چون آفریدگار می فرماید:
إنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ إذا ذُکرَ الله وَجِلَتْ قُلُاینترنتُهُمْ وَ إذا تُلِیتْ عَلَیهِمْ نشانه‌هاُهُ زادَتْهُمْ إیماناً وَ عَلی رَبِّهِمْ یتَوَمجموعُونَ(۸أنفال/۲)
مؤمنان به عبارتی افرادی میباشند که زیرا خاطر آفریدگار به در میان آید دل‌هایشان خشیت گیرد و زیرا نشانه‌ها اورا بر وی بخوانند، بر ایمانشان اضافه کند و بر پروردگارشان تکیه نمایند.
در حال حاضر آیاتی از قرآن را بر شما قرائت میکنم تا با مؤثر نبودن آن معین خواهد شد که اهل ایمانید یا این که نه. تا این گزاره را در منبر فرمود، اینجانب دشوار ترسیدم و به اندیشه فرورفتم که در صورتیکه آیاتی را که میخواند در اینجانب اثری نداشت چه کنم؟ باری، خویش را گردآوری کردم و فراهم نشستم تا گوش به آیه ها دهم. بعد استارت کرد و آیاتی از قرآن مهربان را خواندن کرد و الحمدلله حس کردم که آن آیه‌ها شریفه در اینجانب تاثیر کرد

مرجعیت
فتوای تحریم تنباکو
«بسم الله الرحمن الرحیم
الیوم به کار گیری توتون و تنباکو بِأی نَحوٍ کان در حکم محاربه با امام مجال علیه‌السلام میباشد.»

تاریخ آرشیو، اصفهانی کربلایی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۸.

بعداز درگذشت روحانی انصاری در سال ۱۲۸۱ق، میرزای شیرازی به مرجعیت رسید. به گفته آقابزرگ تهرانی بعد از درگذشت روضه خوان انصاری، شاگردان پر رنگ وی بر مرجعیت میرزا رخداد‌حیث داشتند، به‌جز گروهی از علمای آذربایجان که مرجعیت سید حسین کوه‌کمره‌ای دیگر دانش آموز روحانی انصاری را برای ناحیه و خویشان خویش مطرح کردند. بعداز درگذشت کوه‌کمره‌ای در سال ۱۲۹۹ق، میرزای شیرازی مرجع واحد شیعه ها مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۲۶]

فقیهان و اصولیان، مقام علمی میرزای شیرازی را با استادش روحانی انصاری مقایسه کرده و بعضی او را رفیعتر از روضه خوان دانسته‌اند.[۲۷]

تأسیس حوزه علمیه سامرا
نوشته ی علمیٔ اساسی: حوزه علمیه سامرا
در سال ۱۲۹۱ق ، با اقامت میرزای شیرازی در سامرا و حضور شاگردان او درین شهر حوزه علمیه سامرا و مدرسه سامرا صورت آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گرفت.

[۲۸] این حوزه حدود ۲۰ سال فعال بود و با درگذشت میرازی شیرازی در سال ۱۳۱۲ق و مهاجرت عالمان به کربلا و نجف، از رونق زمین‌خورد. سید حسن صدر، سید محسن امین، شرف‌الدین عاملی، محمدجواد بلاغی، روحانی محسن شَراره، آقا تبارک تهرانی، علامه امینی و محمدرضا مظفر از بزرگان حوزه سامرا بودند.[۲۹] مدل و طرز میرزای شیرازی و شاگردان وی در درس دادن و کتابت فقه و اصول به مدرسه سامرا شناخته میشود.[۳۰] سید رضی شیرازی از نوادگان میرزا مهمترین مقصود او از اقامت در سامرا را تخمین شیعه و سنی تحلیل نموده است.[۳۱] از این رو جلوگیری از تفرقه‌گرایی و تعامل با اهل سنت از خصوصیت های مدرسه سامرا دانسته رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده است.[۳۲]

تحریم تنباکو

جواب میرزای شیرازی در امر مصرف تنباکو بعداز تفاهم نامه رژی

کتاب هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی تاثیر آقابزرگ تهرانی
نوشته‌علمیٔ مهم: نهضت تنباکو
یکی حوادثی که در روز ها زعامت میرزای شیرازی صورت اعطا کرد، نهضت تنباکو بود. بعد از اعطای امتیاز انحصار توتون و تنباکو به شرکت رژی در چهار شهر جمهوری اسلامی ایران، عموم به پیشتازی چهار بدن از شاگردان میرزای شیرازی، دست به اعتراضات زدند. روحانی فضل و ادب‌الله نوری در طهران، آقانجفی اصفهانی در اصفهان، سید علی‌اکبر فال‌اسیری در شیراز و میرزا جواد مجتهد تبریزی در تبریز، رهبران این قیام بودند.[۳۳] حکم تاریخی وی درباره انحصار تنباکو، چنان عموم را به صحنه کشاند که ناصرالدین‌فرمان روا قاجار، ناچار به باطل تفاهم نامه تنباکو شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۳۴]

شاگردان
میرزای شیرازی شاگردان بخش اعظمی داشت. آقابزرگ تهرانی در کتاب هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی، حدود ۵۰۰ بدن از شاگردان او را مذکور میباشد.[۳۵] برخی از آنان عبارت‌اند از:

میرزا محمدتقی شیرازی، دارای اسم و رسم به میرزای شیرازی دوم یا این که میرزای شیرازی خرد
سید محمد فشارکی
عبدالکریم حائری یزدی، بنیانگذار حوزه علمیه قم
میرزا حسین نائینی[۳۶]
روحانی ادب‌الله نوری
سید عبدالحسین لاری
میرزا حسنعلی تهرانی [۳۷]
محمدهادی تهرانی
سید ابوالقاسم دهکردی
عباسعلی کیوان قزوینی
مهدی خالصی [۳۸]
محمدباقر قائنی بیرجندی [۳۹]
سید محمد حسینی لواسانی تهرانی
آقا رضا همدانی
حبیب خراسانی
محمدباقر بهاری همدانی
محمدکاظم خراسانی، مولف کفایة‌الاصول
سید محمدکاظم یزدی[۴۰]
میرزا محمد ارباب قمی[۴۱]
میرزاحسین نوری[۴۲]
سید اسماعیل صدر[۴۳]
سید محمدباقر درچه‌ای[۴۴]
اقدامات سیاسی و اجتماعی
میرزای شیرازی، خلال تحریم تنباکو، اقدامات سیاسی و اجتماعی دیگری هم ایفا داده میباشد:

ارسال تلگراف به ملکه انگلستان برای دوری از ادامه قتل‌عام شیعه ها هزاره افغانستان به وسیله عبدالرحمن (حکومت:۱۲۵۹ـ۱۲۸۰ش) در سال ۱۳۰۹ق/۱۲۷۱ش.[۴۵]
کارایی برای تحکیم وحدت شیعه و سنی از روش تقویت حوزه علمیه تشیع در شهر سنی‌نشین سامرا، پرداخت مستمری و امداد‌های دنیوی به طلاب و علمای سنی و واکنش با اختلاف‌افکنان دربین شیعه و سنی[۴۶]
تربیت و اعزام مبلغان ویژه برای بخش ها حساس و پایین سلطه نظیر هند، کشمیر، افغانستان، قفقاز و عراق[۴۷]
ساختن دو مکتب علمیه در سامرا[۴۸]
تاسیس پل برای وصل کردن سواحل دجله به هم[۴۹]
تاسیس بازار[۵۰]
تاسیس کاروان‌سرا برای زائران و مسافران
تاسیس حسینیه
تاسیس خزینه برای زنان و مردان.[۵۱]
تألیفات
میرزای شیرازی تألیفاتی در موضوع فقه و اصول داشته میباشد. آقابزرگ تهرانی در کتاب طبقات اعلام الشیعه، اثرها پایین را برای او بر شمرده میباشد:

رساله‌ای درباره‌ی اجتماع دستور و نهی
کتابی در فقه از اولیه مکاسب تا نقطه پايان معاملات
رساله‎‌ای درباره‌ی رضاع
لبه بر النخبة
کناره بر نجاة العبادِمالک جواهر
تقریرات درس روضه خوان انصاری
کناره بر هر کتابی که روضه خوان انصاری در آن، برای مقلدانش تعلیقه نوشته میباشد.[۵۲]
کتاب الصلاة، تعلیقه بر کتاب معاملات وحید بهبهانی، تعلیقه بر کتاب گستردن لمعه و تعلیقات بر فرائد الاصول روضه خوان انصاری از اثر ها او شمرده گردیده‌است.[۵۳]

همینطور تقریرات مختلفی از درس‌های فقه و اصول میرزای شیرازی وجود دارااست. ناصرالدین انصاری حدود ۲۰ بدن از شاگردان میرزا برای مثال سید ابراهیم دامغانی خراسانی (درگذشت: ۱۲۹۱ق) و میرزا ابراهیم محلاتی شیرازی (درگذشت: ۱۳۳۶ق) را ذکر شده که درس‌های فقه و اصول او را تقریر کرده‌اند.[۵۴] بعضی از فتاوا و اظهار نظر میرزا در لبه کتاب‌های دیگر یا این که در اثراتی جدا نیز منتشر گردیده است، به عنوان مثال:

منهج النجاة؛ رساله عملیه برگرفته از فتاوای میرزای شیرازی بوسیله روحانی علی نجفی اصفهانی در سال ۱۳۰۴ق تدوین گردیده‌است. درین تاثیر که به طور سوال و جواب و به لهجه فارسی کتابت گردیده، به مطرح شدن جواب‌هایی که به خط یا این که امضای میرزا بوده بسنده گردیده است.[۵۵]
مجمع المسائل: این کتاب به فرمان میرزای شیرازی و به وسیله سیداسدالله قزوینی درج شده میباشد. در آن، حاشیه ها میرزا بر کتاب‌های سرورالعباد، نجاة العباد، صراط النجاة، طرز النجاة، سؤال و پاسخ و النخبه توده شد‌ه‌است.[۵۶]
رساله سؤال و جواب: در‌این رساله ۲۳۶ سوال از طرف روحانی ادب الله نوری به یار جواب میرزای شیرازی جمع گردیده‌است. این کتاب در سال ۱۳۰۵ق در طهران چاپ گردیده‌است.[۵۷]
مجمع المسائل: این کتاب به وسیله محمدحسن بن محمدابراهیم جزی اصفهانی مبتنی بر فتاوای میرزای شیرازی در سال ۱۳۱۰ق تدوین گردیده‌است. این تاثیر به گویش فارسی میباشد و تمامی ابواب فقه را در بر داراست. آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی و سید اسماعیل صدر بر آن لبه نوشته‌اند.[۵۸]
تک‌نگاری
درباره میرزای شیرازی اثراتی درج شده میباشد:

کتاب هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی تاثیر آقابزرگ تهرانی درباره معاش میرزای شیرازی و شاگردان او.[۵۹] به گفته ناصرالدین انصاری این کتاب بدون نقص‌ترین تاثیر درباره میرزای شیرازی میباشد.[۶۰] ترجمه فارسی آن در سال ۱۳۶۲ش به مداد محمد دزفولی منتشر گردیده است.
حیاة الامام المجدد الشیرازی تاثیر محمدعلی اردوبادی (درگذشت ۱۳۸۰ق) درباره گستردن هم اکنون میرزای شیرازی و بعضا از شاگردان و معاصرانش.[۶۱]
کتاب «سبائک التبر فیما قیل فی الامام الشیرازی اینجانب الشعر» تاثیر محمدعلی اردوبادی درباره میرزای شیرازی میباشد که در آن شاعران معاصر میرزا و بعضی از شاگردان سرشناس او‌را به یاروهمدم بیان اشعار در ۶۰۰ شیت معرفی نموده است.[۶۲] به گفته آقابزرگ تهرانی این تاثیر جلد دوم کتاب حیاة الامام المجدد شیرازی میباشد.[۶۳]
میرازی شیرازی احیاگر توان فتوا، تاثیر سید محمود مدنی. این کتاب در سال ۱۳۷۱ در قم منتشر گردیده‌است.[۶۴]
پانویس
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۴۰.
مدنی بجستانی، «میرزای شیرازی»، ص۳۸۵.
مطلبی، «نجوم امت: حضرت آیت‌الله العظمی حاج میرزا سید محمدحسن شیرازی»، ص۶۶.
مدنی، میرزای شیرازی: احیاگر توان فتوا، ۱۳۷۱ش، ص۳۸.
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۳۹.
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۴۰.
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۴۰.
نگاه فرمایید به مدنی بجستانی، «میرزای شیرازی»، ص۳۹۲.

(۱۳۰۴ –۱۳۹۵ش) از مراجع تبعیت شیعه در قم بود. او از مبارزان علیه حکومت پهلوی و از یاران امام خمینی و بنیانگذار موسساتی مانند مدرسه امیرالمؤمنین، مدرسه توحید و مدرسه ها موثر بود و پس از انقلاب، کالج اثرگذار را در قم تأسیس کرد.عضویت در شورای انقلاب، مجلس خبرگان قانون اساسی کشور و مجمع تشخیص مصلحت نظام، نمایندگی زمان اولیه مجلس خبرگان رهبری، امام آدینه موقت طهران، دادگستری تک تک مرزو بوم، سر گروهی دیوان خوب میهن، عضویت در شورای بهتر قضایی و شورای بازنگری قانون اساسی ایران و مسئولیت اجرای امر شش ماده‌ای امام خمینی، برای مثال سمت‌های وی مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.

کتاب‌های مختلف دینی به گویش عربی مانند فقه القضاء، فقه الحدود والتعزیرات، فقه الدیات، فقه القصاص، فقه الشرکة والتأمین، فقه المضاربة و فقه الشهادات از اثرها اوست. او در ۳ آذر سال ۱۳۹۵ش درگذشت و در مقبره حضرت معصومه(س)، دفن شد.معاش طومار:میرکریم موسوی کریمی، مشهور به سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، در ۱۳ رجب ۱۳۴۴ق، موازی با ۸ بهمن سال ۱۳۰۴ش در اردبیل به دنیا آمد. پدرش سید عبدالرحیم و مادرش سیده خدیجه اسم داشت. در دو سالگی مادرش را از دست بخشید. پدرش روضه خوان و از معارضان حکومت پهلوی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.

سیاست‌های حکومت وقت در محصور کردن پوشش جامه روحانیت، او‌را زیر فشار بیشتر قرار اعطا کرد. پیروِ فضای امنیتی آن عصر، رفت و آمد عموم نیز با خانواده وی محصور گردیده بود. فیض این پیش‌آمدها، فقر و تهی‌دستی روزافزون خانواده بود. در سال۱۳۲۰ش با خروج رضاخان از جمهوری اسلامی ایران موقعیت سید عبدالرحیم یه خرده خوب شد.[۱] موسوی اردبیلی از شش سالگی علم آموزی را شروع کرد و در اردبیل، قم (۲ سال)، نجف (۳ سال) و بعد قم (۱۲ سال) به علم آموزی و درس دادن درگیر شد. وی از سال ۱۳۳۹ش بومی اردبیل شد و در سال ۱۳۴۷ش به طهران رفت. عمده شغل وی درس دادن، امامت جماعت و اداره مسجد و کانون توحید بود. اردبیلی در امسال‌ها با حکومت پهلوی جنگ رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میکرد.

از سال ۱۳۵۷ش که انقلاب اسلامی کشور‌ایران موفق شد، وی از اعضای شورای انقلاب بود. بعدتر به نمایندگی مجلس خبرگان قانون اساسی ایران گزینش شد و آن گاه به بازه ده سال شغل وی در قوه قضائیه ایران متمرکز بود. وی آغاز دادستان تمام مرز و بوم بود و پس از شهید شدن بهشتی تحت عنوان مدیریت دیوان خوب مرزوبوم جایگزین وی شد که بالاترین جایگاه قضائی در نظام جمهوری اسلامی به اکانت می‌آمد. اردبیلی هم‌اینگونه تحت عنوان نماینده زمان نخستین مجلس خبرگان رهبری تعیین شد. وی درین بازه عضو حزب جمهوری اسلامی و از مؤسسان و اعضای خوب‌درجه آن شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.

در سال ۱۳۶۸ش بعداز درگذشت امام خمینی از مسئولیت قضائی کنار رفت و بومی قم شد. وی تا نقطه پایان قدمت در قم درگیر درس دادن درس بیرون فقه بود. اردبیلی هم‌اینگونه تا سال ۱۳۷۳ش امام آدینه موقت طهران بود. وی از سال‌های آغازین دهه ۱۳۷۰ش و با درگذشت مراجع تقلیدی مثل گلپایگانی و اراکی توضیح المسائل منتشر کرد و خویش را در معرض مرجعیت قرار بخشید.

درگذشت
آیت‌الله اردبیلی در ۳ آذر سال ۱۳۹۵ش مصادف با ۲۳ صفر سال ۱۴۳۸ق درگذشت.[۲] پیرو درگذشت او، دو روز عزای همگانی در کشور ایران اعلام شد و در آدینه ۵ آذر ۱۳۹۵ش در قم، تشییع و آیت‌الله شبیری زنجانی بر پیکر وی نماز خواند و در مقبره حضرت معصومه(س) دفن شد.[۳]

زیست‌طومار علمی
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی تحصیلات را از شش سالگی با ورود به مدرسه‌منزل استارت کرد و قرآن کریم ومهربان، گلستان، تنبیه الغافلین، نِصابُ الصِذکر، گلزار فصل بهار، ابواب الجنان، مَجالِس المُتَقین، تاریخ معجم، دُرّه نادری، تاریخ وَصّاف، اکانت فارسی و برخی کتاب‌های دیگر را نزد معلمان خویش فراگرفت. وی در سال ۱۳۱۸ش آموزش دروس عربی را استارت کرد و در سال ۱۳۱۹ش به قصد ادامه علم آموزی در دروس حوزوی، وارد مکتب علمیه ملاابراهیم در اردبیل شد و دروس جامع المقدمات، سیوطی، جامی، مُطَوَّل، لبه ملاعبدالله، شمسیه، مَعالِم و شرایع را تا سال ۱۳۲۲ش درهمان مکتب به اتمام رساند و درس دادن دروس مقدماتی علم ها حوزوی یعنی صرف، نحو و منطق را استارت کرد.[۴]

علم آموزی در قم و نجف
موسوی اردبیلی در ۱۳۲۲ش به قم رفت و بخشی از کتاب مکاسب مُحَرَّمه، کفایة الاصول بیع مکاسب و جلد دوم کفایه و تفصیل هدایه میبدی رسائل، منظومه، اسفار را خواند. او هم زمان به درس دادن معالم، لُمعه دمشقیه و مقررات درگیر بود.[۵]

اردبیلی در ۱۶ آبان ۱۳۲۴ش برای ادامه علم آموزی به نجف رفت و حدود دو سال بومی این شهر بود و علم آموزی اصول فقه، فقه و فلسفه را با اساتید مشهور آن مجال مثل خوئی، حکیم، سید عبدالهادی شیرازی، میلانی، و صدرای بادکوبی خاطر نشان نمود. در سال ۱۳۲۷ش به جهت بیماری پدرش به جمهوری اسلامی ایران برگشت. در جمهوری اسلامی ایران و در حوزه علمیه قم خلال ادامه علم آموزی و کمپانی در درس‌های سید حسین بروجردی، سید محمد داماد، علامه طباطبائی و دروس فقه سری سید محمدرضا گلپایگانی و مرتضی حائری یزدی و سید احمد خوانساری خویش نیز به درس دادن رسائل، مکاسب، کفایة الاصول، منظومه سرگرم شد. وی ابعاد به طور محرمانه در مرحله بیرون فقه و اصول نیز درس دادن کرد.[۶]

وی یکبار دیگر در سال ۱۳۶۸ش و بعداز گوشه‌گیری از قوه قضائیه به قم برگشت تا در روزهای آخری قدمت خویش، سرگرم درس دادن درس بیرون فقه و تألیف تعدادی کتاب فقاهتی خواهد شد.

اساتید
سید محمدرضا گلپایگانی
سید احمد خوانساری
مرتضی حائری یزدی
سید محمدباقر سلطانی طباطبائی
میرزا مهدی مازندرانی
علامه طباطبائی
سید ابوالقاسم خویی
سید محسن طباطبائی حکیم
سید عبدالهادی شیرازی
سید محمدهادی میلانی
محمد کاظم شیرازی
محمدکاظم آل یاسین
صدرای بادکوبی
آیت‌الله بروجردی
سید محمد متفحص داماد.[۷]
تألیفات
فقه القضاء (دوجلد)
فقه الحدود والتعزیرات (چهار جلد)
فقه الدیات
فقه القصاص
فقه الشرکة والتأمین
فقه المضاربة
فقه الشهادات
کناره بر خیارات مکاسب (مخطوط)
یک زمان بی نقص اصول فقه (مخطوط)
تقریرات دروس آیه ها عظام حکیم و خوئی» در فقه و اصول (مخطوط)
الرسائل الفقهیة (شامل دعوا‌های: ربا، تلقیح تصنعی و مصنوعی، ذبیحه اهل کتاب،...)، مخطوط
مقالاتی در تعبیر قرآن
رفتار (درس دادن در دانشکده موثر)، مخطوط
چهار جلد اقتصاد (مخطوط)
یک عصر اقتصاد اسلامی مبتنی بر کتاب و سنت (مخطوط)
جمال ابهی (در رد بهائیت)
رساله توضیح‌المسائل
مناسک حج
نهج الرشاد
مناسک الحجّ - عربی
استفتاآت[۸]
بقیه شغل‌های علمی
سید عبدالکریم موسوی در بازه زمانی اقامت در قم در کنار درس دادن فقه و اصول، هر هفته دو روز گرد‌همایی تعبیروتفسیر قرآن داشت که تا روزهای پایان این جلسات ادامه داشت. او در تکثیر خبرنامه مدرسه اسلام شرکت کردن داشت. مقاله ها «آئین از لحاظ قرآن»، «قرآن یا این که آفتابی که غروب ندارد» و «گردباد نوح» از نوشته‌های وی در‌این خبر نامه میباشد. او درین زمان برای تبلیغ به شهرهای ارومیه، مشهد، بندر انزلی، بندر گز، همدان، اردبیل، بابل، بهشهر مهاجرت کرد