(۱۳۰۴ –۱۳۹۵ش) از مراجع تبعیت شیعه در قم بود. او از مبارزان علیه حکومت پهلوی و از یاران امام خمینی و بنیانگذار موسساتی مانند مدرسه امیرالمؤمنین، مدرسه توحید و مدرسه ها موثر بود و پس از انقلاب، کالج اثرگذار را در قم تأسیس کرد.عضویت در شورای انقلاب، مجلس خبرگان قانون اساسی کشور و مجمع تشخیص مصلحت نظام، نمایندگی زمان اولیه مجلس خبرگان رهبری، امام آدینه موقت طهران، دادگستری تک تک مرزو بوم، سر گروهی دیوان خوب میهن، عضویت در شورای بهتر قضایی و شورای بازنگری قانون اساسی ایران و مسئولیت اجرای امر شش مادهای امام خمینی، برای مثال سمتهای وی مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.
کتابهای مختلف دینی به گویش عربی مانند فقه القضاء، فقه الحدود والتعزیرات، فقه الدیات، فقه القصاص، فقه الشرکة والتأمین، فقه المضاربة و فقه الشهادات از اثرها اوست. او در ۳ آذر سال ۱۳۹۵ش درگذشت و در مقبره حضرت معصومه(س)، دفن شد.معاش طومار:میرکریم موسوی کریمی، مشهور به سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، در ۱۳ رجب ۱۳۴۴ق، موازی با ۸ بهمن سال ۱۳۰۴ش در اردبیل به دنیا آمد. پدرش سید عبدالرحیم و مادرش سیده خدیجه اسم داشت. در دو سالگی مادرش را از دست بخشید. پدرش روضه خوان و از معارضان حکومت پهلوی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.
سیاستهای حکومت وقت در محصور کردن پوشش جامه روحانیت، اورا زیر فشار بیشتر قرار اعطا کرد. پیروِ فضای امنیتی آن عصر، رفت و آمد عموم نیز با خانواده وی محصور گردیده بود. فیض این پیشآمدها، فقر و تهیدستی روزافزون خانواده بود. در سال۱۳۲۰ش با خروج رضاخان از جمهوری اسلامی ایران موقعیت سید عبدالرحیم یه خرده خوب شد.[۱] موسوی اردبیلی از شش سالگی علم آموزی را شروع کرد و در اردبیل، قم (۲ سال)، نجف (۳ سال) و بعد قم (۱۲ سال) به علم آموزی و درس دادن درگیر شد. وی از سال ۱۳۳۹ش بومی اردبیل شد و در سال ۱۳۴۷ش به طهران رفت. عمده شغل وی درس دادن، امامت جماعت و اداره مسجد و کانون توحید بود. اردبیلی در امسالها با حکومت پهلوی جنگ رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میکرد.
از سال ۱۳۵۷ش که انقلاب اسلامی کشورایران موفق شد، وی از اعضای شورای انقلاب بود. بعدتر به نمایندگی مجلس خبرگان قانون اساسی ایران گزینش شد و آن گاه به بازه ده سال شغل وی در قوه قضائیه ایران متمرکز بود. وی آغاز دادستان تمام مرز و بوم بود و پس از شهید شدن بهشتی تحت عنوان مدیریت دیوان خوب مرزوبوم جایگزین وی شد که بالاترین جایگاه قضائی در نظام جمهوری اسلامی به اکانت میآمد. اردبیلی هماینگونه تحت عنوان نماینده زمان نخستین مجلس خبرگان رهبری تعیین شد. وی درین بازه عضو حزب جمهوری اسلامی و از مؤسسان و اعضای خوبدرجه آن شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.
در سال ۱۳۶۸ش بعداز درگذشت امام خمینی از مسئولیت قضائی کنار رفت و بومی قم شد. وی تا نقطه پایان قدمت در قم درگیر درس دادن درس بیرون فقه بود. اردبیلی هماینگونه تا سال ۱۳۷۳ش امام آدینه موقت طهران بود. وی از سالهای آغازین دهه ۱۳۷۰ش و با درگذشت مراجع تقلیدی مثل گلپایگانی و اراکی توضیح المسائل منتشر کرد و خویش را در معرض مرجعیت قرار بخشید.
درگذشت
آیتالله اردبیلی در ۳ آذر سال ۱۳۹۵ش مصادف با ۲۳ صفر سال ۱۴۳۸ق درگذشت.[۲] پیرو درگذشت او، دو روز عزای همگانی در کشور ایران اعلام شد و در آدینه ۵ آذر ۱۳۹۵ش در قم، تشییع و آیتالله شبیری زنجانی بر پیکر وی نماز خواند و در مقبره حضرت معصومه(س) دفن شد.[۳]
زیستطومار علمی
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی تحصیلات را از شش سالگی با ورود به مدرسهمنزل استارت کرد و قرآن کریم ومهربان، گلستان، تنبیه الغافلین، نِصابُ الصِذکر، گلزار فصل بهار، ابواب الجنان، مَجالِس المُتَقین، تاریخ معجم، دُرّه نادری، تاریخ وَصّاف، اکانت فارسی و برخی کتابهای دیگر را نزد معلمان خویش فراگرفت. وی در سال ۱۳۱۸ش آموزش دروس عربی را استارت کرد و در سال ۱۳۱۹ش به قصد ادامه علم آموزی در دروس حوزوی، وارد مکتب علمیه ملاابراهیم در اردبیل شد و دروس جامع المقدمات، سیوطی، جامی، مُطَوَّل، لبه ملاعبدالله، شمسیه، مَعالِم و شرایع را تا سال ۱۳۲۲ش درهمان مکتب به اتمام رساند و درس دادن دروس مقدماتی علم ها حوزوی یعنی صرف، نحو و منطق را استارت کرد.[۴]
علم آموزی در قم و نجف
موسوی اردبیلی در ۱۳۲۲ش به قم رفت و بخشی از کتاب مکاسب مُحَرَّمه، کفایة الاصول بیع مکاسب و جلد دوم کفایه و تفصیل هدایه میبدی رسائل، منظومه، اسفار را خواند. او هم زمان به درس دادن معالم، لُمعه دمشقیه و مقررات درگیر بود.[۵]
اردبیلی در ۱۶ آبان ۱۳۲۴ش برای ادامه علم آموزی به نجف رفت و حدود دو سال بومی این شهر بود و علم آموزی اصول فقه، فقه و فلسفه را با اساتید مشهور آن مجال مثل خوئی، حکیم، سید عبدالهادی شیرازی، میلانی، و صدرای بادکوبی خاطر نشان نمود. در سال ۱۳۲۷ش به جهت بیماری پدرش به جمهوری اسلامی ایران برگشت. در جمهوری اسلامی ایران و در حوزه علمیه قم خلال ادامه علم آموزی و کمپانی در درسهای سید حسین بروجردی، سید محمد داماد، علامه طباطبائی و دروس فقه سری سید محمدرضا گلپایگانی و مرتضی حائری یزدی و سید احمد خوانساری خویش نیز به درس دادن رسائل، مکاسب، کفایة الاصول، منظومه سرگرم شد. وی ابعاد به طور محرمانه در مرحله بیرون فقه و اصول نیز درس دادن کرد.[۶]
وی یکبار دیگر در سال ۱۳۶۸ش و بعداز گوشهگیری از قوه قضائیه به قم برگشت تا در روزهای آخری قدمت خویش، سرگرم درس دادن درس بیرون فقه و تألیف تعدادی کتاب فقاهتی خواهد شد.
اساتید
سید محمدرضا گلپایگانی
سید احمد خوانساری
مرتضی حائری یزدی
سید محمدباقر سلطانی طباطبائی
میرزا مهدی مازندرانی
علامه طباطبائی
سید ابوالقاسم خویی
سید محسن طباطبائی حکیم
سید عبدالهادی شیرازی
سید محمدهادی میلانی
محمد کاظم شیرازی
محمدکاظم آل یاسین
صدرای بادکوبی
آیتالله بروجردی
سید محمد متفحص داماد.[۷]
تألیفات
فقه القضاء (دوجلد)
فقه الحدود والتعزیرات (چهار جلد)
فقه الدیات
فقه القصاص
فقه الشرکة والتأمین
فقه المضاربة
فقه الشهادات
کناره بر خیارات مکاسب (مخطوط)
یک زمان بی نقص اصول فقه (مخطوط)
تقریرات دروس آیه ها عظام حکیم و خوئی» در فقه و اصول (مخطوط)
الرسائل الفقهیة (شامل دعواهای: ربا، تلقیح تصنعی و مصنوعی، ذبیحه اهل کتاب،...)، مخطوط
مقالاتی در تعبیر قرآن
رفتار (درس دادن در دانشکده موثر)، مخطوط
چهار جلد اقتصاد (مخطوط)
یک عصر اقتصاد اسلامی مبتنی بر کتاب و سنت (مخطوط)
جمال ابهی (در رد بهائیت)
رساله توضیحالمسائل
مناسک حج
نهج الرشاد
مناسک الحجّ - عربی
استفتاآت[۸]
بقیه شغلهای علمی
سید عبدالکریم موسوی در بازه زمانی اقامت در قم در کنار درس دادن فقه و اصول، هر هفته دو روز گردهمایی تعبیروتفسیر قرآن داشت که تا روزهای پایان این جلسات ادامه داشت. او در تکثیر خبرنامه مدرسه اسلام شرکت کردن داشت. مقاله ها «آئین از لحاظ قرآن»، «قرآن یا این که آفتابی که غروب ندارد» و «گردباد نوح» از نوشتههای وی دراین خبر نامه میباشد. او درین زمان برای تبلیغ به شهرهای ارومیه، مشهد، بندر انزلی، بندر گز، همدان، اردبیل، بابل، بهشهر مهاجرت کرد
(۱۳۰۴ –۱۳۹۵ش) از مراجع تبعیت شیعه در قم بود. او از مبارزان علیه حکومت پهلوی و از یاران امام خمینی و بنیانگذار موسساتی مانند مدرسه امیرالمؤمنین، مدرسه توحید و مدرسه ها موثر بود و پس از انقلاب، کالج اثرگذار را در قم تأسیس کرد.عضویت در شورای انقلاب، مجلس خبرگان قانون اساسی کشور و مجمع تشخیص مصلحت نظام، نمایندگی زمان اولیه مجلس خبرگان رهبری، امام آدینه موقت طهران، دادگستری تک تک مرزو بوم، سر گروهی دیوان خوب میهن، عضویت در شورای بهتر قضایی و شورای بازنگری قانون اساسی ایران و مسئولیت اجرای امر شش مادهای امام خمینی، برای مثال سمتهای وی مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.
کتابهای مختلف دینی به گویش عربی مانند فقه القضاء، فقه الحدود والتعزیرات، فقه الدیات، فقه القصاص، فقه الشرکة والتأمین، فقه المضاربة و فقه الشهادات از اثرها اوست. او در ۳ آذر سال ۱۳۹۵ش درگذشت و در مقبره حضرت معصومه(س)، دفن شد.معاش طومار:میرکریم موسوی کریمی، مشهور به سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، در ۱۳ رجب ۱۳۴۴ق، موازی با ۸ بهمن سال ۱۳۰۴ش در اردبیل به دنیا آمد. پدرش سید عبدالرحیم و مادرش سیده خدیجه اسم داشت. در دو سالگی مادرش را از دست بخشید. پدرش روضه خوان و از معارضان حکومت پهلوی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.
سیاستهای حکومت وقت در محصور کردن پوشش جامه روحانیت، اورا زیر فشار بیشتر قرار اعطا کرد. پیروِ فضای امنیتی آن عصر، رفت و آمد عموم نیز با خانواده وی محصور گردیده بود. فیض این پیشآمدها، فقر و تهیدستی روزافزون خانواده بود. در سال۱۳۲۰ش با خروج رضاخان از جمهوری اسلامی ایران موقعیت سید عبدالرحیم یه خرده خوب شد.[۱] موسوی اردبیلی از شش سالگی علم آموزی را شروع کرد و در اردبیل، قم (۲ سال)، نجف (۳ سال) و بعد قم (۱۲ سال) به علم آموزی و درس دادن درگیر شد. وی از سال ۱۳۳۹ش بومی اردبیل شد و در سال ۱۳۴۷ش به طهران رفت. عمده شغل وی درس دادن، امامت جماعت و اداره مسجد و کانون توحید بود. اردبیلی در امسالها با حکومت پهلوی جنگ رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میکرد.
از سال ۱۳۵۷ش که انقلاب اسلامی کشورایران موفق شد، وی از اعضای شورای انقلاب بود. بعدتر به نمایندگی مجلس خبرگان قانون اساسی ایران گزینش شد و آن گاه به بازه ده سال شغل وی در قوه قضائیه ایران متمرکز بود. وی آغاز دادستان تمام مرز و بوم بود و پس از شهید شدن بهشتی تحت عنوان مدیریت دیوان خوب مرزوبوم جایگزین وی شد که بالاترین جایگاه قضائی در نظام جمهوری اسلامی به اکانت میآمد. اردبیلی هماینگونه تحت عنوان نماینده زمان نخستین مجلس خبرگان رهبری تعیین شد. وی درین بازه عضو حزب جمهوری اسلامی و از مؤسسان و اعضای خوبدرجه آن شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.
در سال ۱۳۶۸ش بعداز درگذشت امام خمینی از مسئولیت قضائی کنار رفت و بومی قم شد. وی تا نقطه پایان قدمت در قم درگیر درس دادن درس بیرون فقه بود. اردبیلی هماینگونه تا سال ۱۳۷۳ش امام آدینه موقت طهران بود. وی از سالهای آغازین دهه ۱۳۷۰ش و با درگذشت مراجع تقلیدی مثل گلپایگانی و اراکی توضیح المسائل منتشر کرد و خویش را در معرض مرجعیت قرار بخشید.
درگذشت
آیتالله اردبیلی در ۳ آذر سال ۱۳۹۵ش مصادف با ۲۳ صفر سال ۱۴۳۸ق درگذشت.[۲] پیرو درگذشت او، دو روز عزای همگانی در کشور ایران اعلام شد و در آدینه ۵ آذر ۱۳۹۵ش در قم، تشییع و آیتالله شبیری زنجانی بر پیکر وی نماز خواند و در مقبره حضرت معصومه(س) دفن شد.[۳]
زیستطومار علمی
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی تحصیلات را از شش سالگی با ورود به مدرسهمنزل استارت کرد و قرآن کریم ومهربان، گلستان، تنبیه الغافلین، نِصابُ الصِذکر، گلزار فصل بهار، ابواب الجنان، مَجالِس المُتَقین، تاریخ معجم، دُرّه نادری، تاریخ وَصّاف، اکانت فارسی و برخی کتابهای دیگر را نزد معلمان خویش فراگرفت. وی در سال ۱۳۱۸ش آموزش دروس عربی را استارت کرد و در سال ۱۳۱۹ش به قصد ادامه علم آموزی در دروس حوزوی، وارد مکتب علمیه ملاابراهیم در اردبیل شد و دروس جامع المقدمات، سیوطی، جامی، مُطَوَّل، لبه ملاعبدالله، شمسیه، مَعالِم و شرایع را تا سال ۱۳۲۲ش درهمان مکتب به اتمام رساند و درس دادن دروس مقدماتی علم ها حوزوی یعنی صرف، نحو و منطق را استارت کرد.[۴]
علم آموزی در قم و نجف
موسوی اردبیلی در ۱۳۲۲ش به قم رفت و بخشی از کتاب مکاسب مُحَرَّمه، کفایة الاصول بیع مکاسب و جلد دوم کفایه و تفصیل هدایه میبدی رسائل، منظومه، اسفار را خواند. او هم زمان به درس دادن معالم، لُمعه دمشقیه و مقررات درگیر بود.[۵]
اردبیلی در ۱۶ آبان ۱۳۲۴ش برای ادامه علم آموزی به نجف رفت و حدود دو سال بومی این شهر بود و علم آموزی اصول فقه، فقه و فلسفه را با اساتید مشهور آن مجال مثل خوئی، حکیم، سید عبدالهادی شیرازی، میلانی، و صدرای بادکوبی خاطر نشان نمود. در سال ۱۳۲۷ش به جهت بیماری پدرش به جمهوری اسلامی ایران برگشت. در جمهوری اسلامی ایران و در حوزه علمیه قم خلال ادامه علم آموزی و کمپانی در درسهای سید حسین بروجردی، سید محمد داماد، علامه طباطبائی و دروس فقه سری سید محمدرضا گلپایگانی و مرتضی حائری یزدی و سید احمد خوانساری خویش نیز به درس دادن رسائل، مکاسب، کفایة الاصول، منظومه سرگرم شد. وی ابعاد به طور محرمانه در مرحله بیرون فقه و اصول نیز درس دادن کرد.[۶]
وی یکبار دیگر در سال ۱۳۶۸ش و بعداز گوشهگیری از قوه قضائیه به قم برگشت تا در روزهای آخری قدمت خویش، سرگرم درس دادن درس بیرون فقه و تألیف تعدادی کتاب فقاهتی خواهد شد.
اساتید
سید محمدرضا گلپایگانی
سید احمد خوانساری
مرتضی حائری یزدی
سید محمدباقر سلطانی طباطبائی
میرزا مهدی مازندرانی
علامه طباطبائی
سید ابوالقاسم خویی
سید محسن طباطبائی حکیم
سید عبدالهادی شیرازی
سید محمدهادی میلانی
محمد کاظم شیرازی
محمدکاظم آل یاسین
صدرای بادکوبی
آیتالله بروجردی
سید محمد متفحص داماد.[۷]
تألیفات
فقه القضاء (دوجلد)
فقه الحدود والتعزیرات (چهار جلد)
فقه الدیات
فقه القصاص
فقه الشرکة والتأمین
فقه المضاربة
فقه الشهادات
کناره بر خیارات مکاسب (مخطوط)
یک زمان بی نقص اصول فقه (مخطوط)
تقریرات دروس آیه ها عظام حکیم و خوئی» در فقه و اصول (مخطوط)
الرسائل الفقهیة (شامل دعواهای: ربا، تلقیح تصنعی و مصنوعی، ذبیحه اهل کتاب،...)، مخطوط
مقالاتی در تعبیر قرآن
رفتار (درس دادن در دانشکده موثر)، مخطوط
چهار جلد اقتصاد (مخطوط)
یک عصر اقتصاد اسلامی مبتنی بر کتاب و سنت (مخطوط)
جمال ابهی (در رد بهائیت)
رساله توضیحالمسائل
مناسک حج
نهج الرشاد
مناسک الحجّ - عربی
استفتاآت[۸]
بقیه شغلهای علمی
سید عبدالکریم موسوی در بازه زمانی اقامت در قم در کنار درس دادن فقه و اصول، هر هفته دو روز گردهمایی تعبیروتفسیر قرآن داشت که تا روزهای پایان این جلسات ادامه داشت. او در تکثیر خبرنامه مدرسه اسلام شرکت کردن داشت. مقاله ها «آئین از لحاظ قرآن»، «قرآن یا این که آفتابی که غروب ندارد» و «گردباد نوح» از نوشتههای وی دراین خبر نامه میباشد. او درین زمان برای تبلیغ به شهرهای ارومیه، مشهد، بندر انزلی، بندر گز، همدان، اردبیل، بابل، بهشهر مهاجرت کرد
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: نقش فرهنگی، گردشگری و انتقال ارزشهای دینی