???? ???? ????? ??????? ????

مرجعیت
فتوای تحریم تنباکو
«بسم الله الرحمن الرحیم
الیوم به کار گیری توتون و تنباکو بِأی نَحوٍ کان در حکم محاربه با امام مجال علیه‌السلام میباشد.»

تاریخ آرشیو، اصفهانی کربلایی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۸.

بعداز درگذشت روحانی انصاری در سال ۱۲۸۱ق، میرزای شیرازی به مرجعیت رسید. به گفته آقابزرگ تهرانی بعد از درگذشت روضه خوان انصاری، شاگردان پر رنگ وی بر مرجعیت میرزا رخداد‌حیث داشتند، به‌جز گروهی از علمای آذربایجان که مرجعیت سید حسین کوه‌کمره‌ای دیگر دانش آموز روحانی انصاری را برای ناحیه و خویشان خویش مطرح کردند. بعداز درگذشت کوه‌کمره‌ای در سال ۱۲۹۹ق، میرزای شیرازی مرجع واحد شیعه ها مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۲۶]

فقیهان و اصولیان، مقام علمی میرزای شیرازی را با استادش روحانی انصاری مقایسه کرده و بعضی او را رفیعتر از روضه خوان دانسته‌اند.[۲۷]

تأسیس حوزه علمیه سامرا
نوشته ی علمیٔ اساسی: حوزه علمیه سامرا
در سال ۱۲۹۱ق ، با اقامت میرزای شیرازی در سامرا و حضور شاگردان او درین شهر حوزه علمیه سامرا و مدرسه سامرا صورت آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گرفت.

[۲۸] این حوزه حدود ۲۰ سال فعال بود و با درگذشت میرازی شیرازی در سال ۱۳۱۲ق و مهاجرت عالمان به کربلا و نجف، از رونق زمین‌خورد. سید حسن صدر، سید محسن امین، شرف‌الدین عاملی، محمدجواد بلاغی، روحانی محسن شَراره، آقا تبارک تهرانی، علامه امینی و محمدرضا مظفر از بزرگان حوزه سامرا بودند.[۲۹] مدل و طرز میرزای شیرازی و شاگردان وی در درس دادن و کتابت فقه و اصول به مدرسه سامرا شناخته میشود.[۳۰] سید رضی شیرازی از نوادگان میرزا مهمترین مقصود او از اقامت در سامرا را تخمین شیعه و سنی تحلیل نموده است.[۳۱] از این رو جلوگیری از تفرقه‌گرایی و تعامل با اهل سنت از خصوصیت های مدرسه سامرا دانسته رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده است.[۳۲]

تحریم تنباکو

جواب میرزای شیرازی در امر مصرف تنباکو بعداز تفاهم نامه رژی

کتاب هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی تاثیر آقابزرگ تهرانی
نوشته‌علمیٔ مهم: نهضت تنباکو
یکی حوادثی که در روز ها زعامت میرزای شیرازی صورت اعطا کرد، نهضت تنباکو بود. بعد از اعطای امتیاز انحصار توتون و تنباکو به شرکت رژی در چهار شهر جمهوری اسلامی ایران، عموم به پیشتازی چهار بدن از شاگردان میرزای شیرازی، دست به اعتراضات زدند. روحانی فضل و ادب‌الله نوری در طهران، آقانجفی اصفهانی در اصفهان، سید علی‌اکبر فال‌اسیری در شیراز و میرزا جواد مجتهد تبریزی در تبریز، رهبران این قیام بودند.[۳۳] حکم تاریخی وی درباره انحصار تنباکو، چنان عموم را به صحنه کشاند که ناصرالدین‌فرمان روا قاجار، ناچار به باطل تفاهم نامه تنباکو شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۳۴]

شاگردان
میرزای شیرازی شاگردان بخش اعظمی داشت. آقابزرگ تهرانی در کتاب هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی، حدود ۵۰۰ بدن از شاگردان او را مذکور میباشد.[۳۵] برخی از آنان عبارت‌اند از:

میرزا محمدتقی شیرازی، دارای اسم و رسم به میرزای شیرازی دوم یا این که میرزای شیرازی خرد
سید محمد فشارکی
عبدالکریم حائری یزدی، بنیانگذار حوزه علمیه قم
میرزا حسین نائینی[۳۶]
روحانی ادب‌الله نوری
سید عبدالحسین لاری
میرزا حسنعلی تهرانی [۳۷]
محمدهادی تهرانی
سید ابوالقاسم دهکردی
عباسعلی کیوان قزوینی
مهدی خالصی [۳۸]
محمدباقر قائنی بیرجندی [۳۹]
سید محمد حسینی لواسانی تهرانی
آقا رضا همدانی
حبیب خراسانی
محمدباقر بهاری همدانی
محمدکاظم خراسانی، مولف کفایة‌الاصول
سید محمدکاظم یزدی[۴۰]
میرزا محمد ارباب قمی[۴۱]
میرزاحسین نوری[۴۲]
سید اسماعیل صدر[۴۳]
سید محمدباقر درچه‌ای[۴۴]
اقدامات سیاسی و اجتماعی
میرزای شیرازی، خلال تحریم تنباکو، اقدامات سیاسی و اجتماعی دیگری هم ایفا داده میباشد:

ارسال تلگراف به ملکه انگلستان برای دوری از ادامه قتل‌عام شیعه ها هزاره افغانستان به وسیله عبدالرحمن (حکومت:۱۲۵۹ـ۱۲۸۰ش) در سال ۱۳۰۹ق/۱۲۷۱ش.[۴۵]
کارایی برای تحکیم وحدت شیعه و سنی از روش تقویت حوزه علمیه تشیع در شهر سنی‌نشین سامرا، پرداخت مستمری و امداد‌های دنیوی به طلاب و علمای سنی و واکنش با اختلاف‌افکنان دربین شیعه و سنی[۴۶]
تربیت و اعزام مبلغان ویژه برای بخش ها حساس و پایین سلطه نظیر هند، کشمیر، افغانستان، قفقاز و عراق[۴۷]
ساختن دو مکتب علمیه در سامرا[۴۸]
تاسیس پل برای وصل کردن سواحل دجله به هم[۴۹]
تاسیس بازار[۵۰]
تاسیس کاروان‌سرا برای زائران و مسافران
تاسیس حسینیه
تاسیس خزینه برای زنان و مردان.[۵۱]
تألیفات
میرزای شیرازی تألیفاتی در موضوع فقه و اصول داشته میباشد. آقابزرگ تهرانی در کتاب طبقات اعلام الشیعه، اثرها پایین را برای او بر شمرده میباشد:

رساله‌ای درباره‌ی اجتماع دستور و نهی
کتابی در فقه از اولیه مکاسب تا نقطه پايان معاملات
رساله‎‌ای درباره‌ی رضاع
لبه بر النخبة
کناره بر نجاة العبادِمالک جواهر
تقریرات درس روضه خوان انصاری
کناره بر هر کتابی که روضه خوان انصاری در آن، برای مقلدانش تعلیقه نوشته میباشد.[۵۲]
کتاب الصلاة، تعلیقه بر کتاب معاملات وحید بهبهانی، تعلیقه بر کتاب گستردن لمعه و تعلیقات بر فرائد الاصول روضه خوان انصاری از اثر ها او شمرده گردیده‌است.[۵۳]

همینطور تقریرات مختلفی از درس‌های فقه و اصول میرزای شیرازی وجود دارااست. ناصرالدین انصاری حدود ۲۰ بدن از شاگردان میرزا برای مثال سید ابراهیم دامغانی خراسانی (درگذشت: ۱۲۹۱ق) و میرزا ابراهیم محلاتی شیرازی (درگذشت: ۱۳۳۶ق) را ذکر شده که درس‌های فقه و اصول او را تقریر کرده‌اند.[۵۴] بعضی از فتاوا و اظهار نظر میرزا در لبه کتاب‌های دیگر یا این که در اثراتی جدا نیز منتشر گردیده است، به عنوان مثال:

منهج النجاة؛ رساله عملیه برگرفته از فتاوای میرزای شیرازی بوسیله روحانی علی نجفی اصفهانی در سال ۱۳۰۴ق تدوین گردیده‌است. درین تاثیر که به طور سوال و جواب و به لهجه فارسی کتابت گردیده، به مطرح شدن جواب‌هایی که به خط یا این که امضای میرزا بوده بسنده گردیده است.[۵۵]
مجمع المسائل: این کتاب به فرمان میرزای شیرازی و به وسیله سیداسدالله قزوینی درج شده میباشد. در آن، حاشیه ها میرزا بر کتاب‌های سرورالعباد، نجاة العباد، صراط النجاة، طرز النجاة، سؤال و پاسخ و النخبه توده شد‌ه‌است.[۵۶]
رساله سؤال و جواب: در‌این رساله ۲۳۶ سوال از طرف روحانی ادب الله نوری به یار جواب میرزای شیرازی جمع گردیده‌است. این کتاب در سال ۱۳۰۵ق در طهران چاپ گردیده‌است.[۵۷]
مجمع المسائل: این کتاب به وسیله محمدحسن بن محمدابراهیم جزی اصفهانی مبتنی بر فتاوای میرزای شیرازی در سال ۱۳۱۰ق تدوین گردیده‌است. این تاثیر به گویش فارسی میباشد و تمامی ابواب فقه را در بر داراست. آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی و سید اسماعیل صدر بر آن لبه نوشته‌اند.[۵۸]
تک‌نگاری
درباره میرزای شیرازی اثراتی درج شده میباشد:

کتاب هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی تاثیر آقابزرگ تهرانی درباره معاش میرزای شیرازی و شاگردان او.[۵۹] به گفته ناصرالدین انصاری این کتاب بدون نقص‌ترین تاثیر درباره میرزای شیرازی میباشد.[۶۰] ترجمه فارسی آن در سال ۱۳۶۲ش به مداد محمد دزفولی منتشر گردیده است.
حیاة الامام المجدد الشیرازی تاثیر محمدعلی اردوبادی (درگذشت ۱۳۸۰ق) درباره گستردن هم اکنون میرزای شیرازی و بعضا از شاگردان و معاصرانش.[۶۱]
کتاب «سبائک التبر فیما قیل فی الامام الشیرازی اینجانب الشعر» تاثیر محمدعلی اردوبادی درباره میرزای شیرازی میباشد که در آن شاعران معاصر میرزا و بعضی از شاگردان سرشناس او‌را به یاروهمدم بیان اشعار در ۶۰۰ شیت معرفی نموده است.[۶۲] به گفته آقابزرگ تهرانی این تاثیر جلد دوم کتاب حیاة الامام المجدد شیرازی میباشد.[۶۳]
میرازی شیرازی احیاگر توان فتوا، تاثیر سید محمود مدنی. این کتاب در سال ۱۳۷۱ در قم منتشر گردیده‌است.[۶۴]
پانویس
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۴۰.
مدنی بجستانی، «میرزای شیرازی»، ص۳۸۵.
مطلبی، «نجوم امت: حضرت آیت‌الله العظمی حاج میرزا سید محمدحسن شیرازی»، ص۶۶.
مدنی، میرزای شیرازی: احیاگر توان فتوا، ۱۳۷۱ش، ص۳۸.
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۳۹.
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۴۰.
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۴۰.
نگاه فرمایید به مدنی بجستانی، «میرزای شیرازی»، ص۳۹۲.

مرجعیت
فتوای تحریم تنباکو
«بسم الله الرحمن الرحیم
الیوم به کار گیری توتون و تنباکو بِأی نَحوٍ کان در حکم محاربه با امام مجال علیه‌السلام میباشد.»

تاریخ آرشیو، اصفهانی کربلایی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۸.

بعداز درگذشت روحانی انصاری در سال ۱۲۸۱ق، میرزای شیرازی به مرجعیت رسید. به گفته آقابزرگ تهرانی بعد از درگذشت روضه خوان انصاری، شاگردان پر رنگ وی بر مرجعیت میرزا رخداد‌حیث داشتند، به‌جز گروهی از علمای آذربایجان که مرجعیت سید حسین کوه‌کمره‌ای دیگر دانش آموز روحانی انصاری را برای ناحیه و خویشان خویش مطرح کردند. بعداز درگذشت کوه‌کمره‌ای در سال ۱۲۹۹ق، میرزای شیرازی مرجع واحد شیعه ها مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۲۶]

فقیهان و اصولیان، مقام علمی میرزای شیرازی را با استادش روحانی انصاری مقایسه کرده و بعضی او را رفیعتر از روضه خوان دانسته‌اند.[۲۷]

تأسیس حوزه علمیه سامرا
نوشته ی علمیٔ اساسی: حوزه علمیه سامرا
در سال ۱۲۹۱ق ، با اقامت میرزای شیرازی در سامرا و حضور شاگردان او درین شهر حوزه علمیه سامرا و مدرسه سامرا صورت آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گرفت.

[۲۸] این حوزه حدود ۲۰ سال فعال بود و با درگذشت میرازی شیرازی در سال ۱۳۱۲ق و مهاجرت عالمان به کربلا و نجف، از رونق زمین‌خورد. سید حسن صدر، سید محسن امین، شرف‌الدین عاملی، محمدجواد بلاغی، روحانی محسن شَراره، آقا تبارک تهرانی، علامه امینی و محمدرضا مظفر از بزرگان حوزه سامرا بودند.[۲۹] مدل و طرز میرزای شیرازی و شاگردان وی در درس دادن و کتابت فقه و اصول به مدرسه سامرا شناخته میشود.[۳۰] سید رضی شیرازی از نوادگان میرزا مهمترین مقصود او از اقامت در سامرا را تخمین شیعه و سنی تحلیل نموده است.[۳۱] از این رو جلوگیری از تفرقه‌گرایی و تعامل با اهل سنت از خصوصیت های مدرسه سامرا دانسته رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده است.[۳۲]

تحریم تنباکو

جواب میرزای شیرازی در امر مصرف تنباکو بعداز تفاهم نامه رژی

کتاب هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی تاثیر آقابزرگ تهرانی
نوشته‌علمیٔ مهم: نهضت تنباکو
یکی حوادثی که در روز ها زعامت میرزای شیرازی صورت اعطا کرد، نهضت تنباکو بود. بعد از اعطای امتیاز انحصار توتون و تنباکو به شرکت رژی در چهار شهر جمهوری اسلامی ایران، عموم به پیشتازی چهار بدن از شاگردان میرزای شیرازی، دست به اعتراضات زدند. روحانی فضل و ادب‌الله نوری در طهران، آقانجفی اصفهانی در اصفهان، سید علی‌اکبر فال‌اسیری در شیراز و میرزا جواد مجتهد تبریزی در تبریز، رهبران این قیام بودند.[۳۳] حکم تاریخی وی درباره انحصار تنباکو، چنان عموم را به صحنه کشاند که ناصرالدین‌فرمان روا قاجار، ناچار به باطل تفاهم نامه تنباکو شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۳۴]

شاگردان
میرزای شیرازی شاگردان بخش اعظمی داشت. آقابزرگ تهرانی در کتاب هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی، حدود ۵۰۰ بدن از شاگردان او را مذکور میباشد.[۳۵] برخی از آنان عبارت‌اند از:

میرزا محمدتقی شیرازی، دارای اسم و رسم به میرزای شیرازی دوم یا این که میرزای شیرازی خرد
سید محمد فشارکی
عبدالکریم حائری یزدی، بنیانگذار حوزه علمیه قم
میرزا حسین نائینی[۳۶]
روحانی ادب‌الله نوری
سید عبدالحسین لاری
میرزا حسنعلی تهرانی [۳۷]
محمدهادی تهرانی
سید ابوالقاسم دهکردی
عباسعلی کیوان قزوینی
مهدی خالصی [۳۸]
محمدباقر قائنی بیرجندی [۳۹]
سید محمد حسینی لواسانی تهرانی
آقا رضا همدانی
حبیب خراسانی
محمدباقر بهاری همدانی
محمدکاظم خراسانی، مولف کفایة‌الاصول
سید محمدکاظم یزدی[۴۰]
میرزا محمد ارباب قمی[۴۱]
میرزاحسین نوری[۴۲]
سید اسماعیل صدر[۴۳]
سید محمدباقر درچه‌ای[۴۴]
اقدامات سیاسی و اجتماعی
میرزای شیرازی، خلال تحریم تنباکو، اقدامات سیاسی و اجتماعی دیگری هم ایفا داده میباشد:

ارسال تلگراف به ملکه انگلستان برای دوری از ادامه قتل‌عام شیعه ها هزاره افغانستان به وسیله عبدالرحمن (حکومت:۱۲۵۹ـ۱۲۸۰ش) در سال ۱۳۰۹ق/۱۲۷۱ش.[۴۵]
کارایی برای تحکیم وحدت شیعه و سنی از روش تقویت حوزه علمیه تشیع در شهر سنی‌نشین سامرا، پرداخت مستمری و امداد‌های دنیوی به طلاب و علمای سنی و واکنش با اختلاف‌افکنان دربین شیعه و سنی[۴۶]
تربیت و اعزام مبلغان ویژه برای بخش ها حساس و پایین سلطه نظیر هند، کشمیر، افغانستان، قفقاز و عراق[۴۷]
ساختن دو مکتب علمیه در سامرا[۴۸]
تاسیس پل برای وصل کردن سواحل دجله به هم[۴۹]
تاسیس بازار[۵۰]
تاسیس کاروان‌سرا برای زائران و مسافران
تاسیس حسینیه
تاسیس خزینه برای زنان و مردان.[۵۱]
تألیفات
میرزای شیرازی تألیفاتی در موضوع فقه و اصول داشته میباشد. آقابزرگ تهرانی در کتاب طبقات اعلام الشیعه، اثرها پایین را برای او بر شمرده میباشد:

رساله‌ای درباره‌ی اجتماع دستور و نهی
کتابی در فقه از اولیه مکاسب تا نقطه پايان معاملات
رساله‎‌ای درباره‌ی رضاع
لبه بر النخبة
کناره بر نجاة العبادِمالک جواهر
تقریرات درس روضه خوان انصاری
کناره بر هر کتابی که روضه خوان انصاری در آن، برای مقلدانش تعلیقه نوشته میباشد.[۵۲]
کتاب الصلاة، تعلیقه بر کتاب معاملات وحید بهبهانی، تعلیقه بر کتاب گستردن لمعه و تعلیقات بر فرائد الاصول روضه خوان انصاری از اثر ها او شمرده گردیده‌است.[۵۳]

همینطور تقریرات مختلفی از درس‌های فقه و اصول میرزای شیرازی وجود دارااست. ناصرالدین انصاری حدود ۲۰ بدن از شاگردان میرزا برای مثال سید ابراهیم دامغانی خراسانی (درگذشت: ۱۲۹۱ق) و میرزا ابراهیم محلاتی شیرازی (درگذشت: ۱۳۳۶ق) را ذکر شده که درس‌های فقه و اصول او را تقریر کرده‌اند.[۵۴] بعضی از فتاوا و اظهار نظر میرزا در لبه کتاب‌های دیگر یا این که در اثراتی جدا نیز منتشر گردیده است، به عنوان مثال:

منهج النجاة؛ رساله عملیه برگرفته از فتاوای میرزای شیرازی بوسیله روحانی علی نجفی اصفهانی در سال ۱۳۰۴ق تدوین گردیده‌است. درین تاثیر که به طور سوال و جواب و به لهجه فارسی کتابت گردیده، به مطرح شدن جواب‌هایی که به خط یا این که امضای میرزا بوده بسنده گردیده است.[۵۵]
مجمع المسائل: این کتاب به فرمان میرزای شیرازی و به وسیله سیداسدالله قزوینی درج شده میباشد. در آن، حاشیه ها میرزا بر کتاب‌های سرورالعباد، نجاة العباد، صراط النجاة، طرز النجاة، سؤال و پاسخ و النخبه توده شد‌ه‌است.[۵۶]
رساله سؤال و جواب: در‌این رساله ۲۳۶ سوال از طرف روحانی ادب الله نوری به یار جواب میرزای شیرازی جمع گردیده‌است. این کتاب در سال ۱۳۰۵ق در طهران چاپ گردیده‌است.[۵۷]
مجمع المسائل: این کتاب به وسیله محمدحسن بن محمدابراهیم جزی اصفهانی مبتنی بر فتاوای میرزای شیرازی در سال ۱۳۱۰ق تدوین گردیده‌است. این تاثیر به گویش فارسی میباشد و تمامی ابواب فقه را در بر داراست. آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی و سید اسماعیل صدر بر آن لبه نوشته‌اند.[۵۸]
تک‌نگاری
درباره میرزای شیرازی اثراتی درج شده میباشد:

کتاب هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی تاثیر آقابزرگ تهرانی درباره معاش میرزای شیرازی و شاگردان او.[۵۹] به گفته ناصرالدین انصاری این کتاب بدون نقص‌ترین تاثیر درباره میرزای شیرازی میباشد.[۶۰] ترجمه فارسی آن در سال ۱۳۶۲ش به مداد محمد دزفولی منتشر گردیده است.
حیاة الامام المجدد الشیرازی تاثیر محمدعلی اردوبادی (درگذشت ۱۳۸۰ق) درباره گستردن هم اکنون میرزای شیرازی و بعضا از شاگردان و معاصرانش.[۶۱]
کتاب «سبائک التبر فیما قیل فی الامام الشیرازی اینجانب الشعر» تاثیر محمدعلی اردوبادی درباره میرزای شیرازی میباشد که در آن شاعران معاصر میرزا و بعضی از شاگردان سرشناس او‌را به یاروهمدم بیان اشعار در ۶۰۰ شیت معرفی نموده است.[۶۲] به گفته آقابزرگ تهرانی این تاثیر جلد دوم کتاب حیاة الامام المجدد شیرازی میباشد.[۶۳]
میرازی شیرازی احیاگر توان فتوا، تاثیر سید محمود مدنی. این کتاب در سال ۱۳۷۱ در قم منتشر گردیده‌است.[۶۴]
پانویس
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۴۰.
مدنی بجستانی، «میرزای شیرازی»، ص۳۸۵.
مطلبی، «نجوم امت: حضرت آیت‌الله العظمی حاج میرزا سید محمدحسن شیرازی»، ص۶۶.
مدنی، میرزای شیرازی: احیاگر توان فتوا، ۱۳۷۱ش، ص۳۸.
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۳۹.
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۴۰.
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱۳، ص۴۴۰.
نگاه فرمایید به مدنی بجستانی، «میرزای شیرازی»، ص۳۹۲.