???? ???? ????? ??????? ????

سعید بن هبةالله راوندی کاشانی دارای اسم و رسم به قطب راوندی (درگذشت: ۵۷۳ق) محدث، مفسر، متکلم، دانا و مورخ شیعه در قرن ششم هجری و از شاگردان طبرسی صاحب و مالک تعبیر مجمع البیان میباشد. وی از کهن‌ترین گستردن‌نویسان بر نهج البلاغه و اولیه فقید شیعه میباشد که کتابی در نشانه‌ها الاحکام بر طبق ابواب دینی نگاشته میباشد. راوندی کارایی نموده است منزلت دلیل به قرآن را در فقه شیعه تقویت نماید و هر تعدادی به نظر دینی زیر تأثیر روضه خوان طوسی و سید مرتضی میباشد اما اورا شرعی با پندار‌ای جداگانه دانسته‌اند. راوندی تالیف کننده‌ای پرکار میباشد اما اکثری از اثر ها وی از فی مابین رفته میباشد. دارای اسم و رسم‌ترین اثرها او کتاب الخرائج و الجرائح، فقه القرآن و منهاج البراعه میباشند. ابن شهرآشوب مازندرانی و منتجب‌الدین رازی مشهورترین شاگردان وی می باشند. مرقد وی در قم و در صحن تبارک مقبره حضرت معصومه(س) مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.

رده و التفات
قطب‌الدین راوندی، عالم، حدیث‌شناس، مفسر و متکلم شیعه میباشد. عبدالحسین امینی او‌را از پیشوایان علمای شیعه، یک کدام از اساتید فقه و حدیث و از نوابغ و رجال دانش و متانت دانسته میباشد.[۱] مالک روضات الجنات او‌را عالم، شخصی شاخص و موثق تعریف می‌نماید، [۲] و افندی اصفهانی نیز او‌را فردی فاضل، دانا، متبحر، دانا، محدث، متکلم، آشنای به خبرها و روایات و شعر سرا معرفی نموده است.[۳] چنان که روحانی عباس قمی او را از تبارک‌ترین محدثان شیعه می داند.[۴] و ابن‌حجر عسقلانی ازعالمان اهل سنت از وی با تیتر فاضل و مالک تصنیف در جمیع علم ها تعبیروتفسیر آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد نموده است.[۵]

راوندی دربین علمای شیعه، نگارنده اولیه کتاب آیه ها الاحکام با ترتیب ابواب فقاهتی به اسم فقه القرآن میباشد.[۶] کتاب وی مسئله‌ساز کتابت کتاب‌های آیه ها الاحکام در میان فقهای شیعه گردیده‌است.[۷] هم‌اینگونه یکی‌از دارای اسم و رسم‌ترین کتاب‌ها در موضوع معجزات امامان به اسم الخرائج و الجرائح تاثیر اوست. وی هم‌اینگونه جزو اولیه شارحان نهج البلاغه میباشد به سیرتکامل‌ای که ابن‌ابی‌الحدید شارح نهج‌البلاغه تفصیل او‌را کهن‌ترین تفصیل بر نهج‌البلاغه دانسته‌ میباشد. [۸] هر یکسری عبدالعزیز طباطبایی تراث‌پژوه سرشناس این مدعی را خطا بررسی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرده‌ میباشد.[۹]

آرای دینی راوندی گزینه دقت فقیهان بعداز وی قرار گرفته میباشد.[۱۰] به گفته گریوانی تفحص‌گر اثرها دینی، ابن‌ادریس،‌ متفحص حلی،‌ علامه حلی، فاضل آبی‌رنگ و شهید اولیه آراء او‌را نقل و انتقاد کرده‌اند.[۱۱] متفحص کرکی کتاب وی، فقه القرآن را تحت عنوان منبعی برای طریق اجتهاد از قرآن معرفی شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد نموده است.[۱۲]

معاش‌طومار
اسم بی نقص قطب راوندی سعید بن عبدالله بن حسین بن هبةالله راوندی کاشانی میباشد و قطب‌الدین کنیه اوست. سال ولادت وی مشخص و معلوم وجود ندارد و در راوند، مجاورت کاشان به‌عالم آمد.[۱۳] افندی اصفهانی می گوید: اسم او بیشتر با انتساب به جدش یعنی «‌سعید بن هبة الله‌» شناخته میشود.[۱۴] لقب قطب راوندی، ابوالحسن و ابوالحسین گزارش شد‌ه‌است.[۱۵] وی تحصیلات ابتدایی را در راوند نزد بابا و پدربزرگ خود سپری کرد و بعد از آن راهی قم شد. طبق گفته افندی اصفهانی او روایاتی را از بزرگان حدیث در اصفهان، خراسان و همدان شنیده و نقل نموده است.[۱۶]
قطب الدین راوندی در ۱۴ شوال[۱۷] سال ۵۷۳ هجری قمری در قم دار فانی را وداع گفت و مجاورت بقعه حضرت معصومه(س) دفن شد.[یادداشت ۱][۱۸] [یادداشت ۲]
سه فرزند قطب‌الدین که علم آموزی علم ها فقهی کردند به اسم‌های علی، حسین و محمد، صاحب و مالک کتاب عجالة المعرفة بودند.[۱۹]علامه امینی در کتاب شهدا الفضیله حسن بن سعید راوندی را تحت عنوان یک کدام از فرزندان قطب راوندی در شهدای قرن ششم هجری قمری ذکر شده میباشد. [۲۰]

مشایخ و اساتید
محمدباقر خوانساری در کتاب روضات الجنات، استادان قطب راوندی را ذکر شده میباشد:[۲۱]

فضل و ادب بن حسن طبرسی مالک مجمع البیان
عمادالدین طبری صاحب و مالک بشارة المصطفی
صفی الدین مرتضی بن داعی رازی مالک تبصرة العوام
روضه خوان ابوجعفر محمد بن علی حلبی
محمد بن حسن، بابا خواجه نصیرالدین طوسی
محمد بن اسماعیل مشهدی
محمد بن علی تمیمی نیشابوری
عبدالرحیم بن احمد شیبانی
ابونصر الغازی
ذوالفقار بن محمد بن محل عبادت حسینی
ابوجعفر بن کمیح.[۲۲]
شاگردان
در برخی کتاب ها گستردن‌حالا‌نگاری، اسم شاگردان قطب راوندی آمده میباشد:

سه فرزند قطب راوندی؛ حسین، محمد و علی
احمد بن علی بن عبدالجبار طوسی
جمال‌الدین بن علی بن عبدالجبار طوسی
علی بن محمد مدائنی
عزالدین محمد بن حسن علوی بغدادی
محمد بن عبد و بنده الحمید بن محمود دعوی‌دار
ابن‌شهر آشوب مازندرانی.
منتجب‌الدین رازی.[۲۳]
تألیفات
نوشته‌علمیٔ اساسی: فهرست اثرها قطب‌الدین راوندی
پاکتچی راوندی را مؤلفی پرنویس تعریف نموده است که در منطقههای متعدد دانشی خودکار زده میباشد.[۲۴] اثر ها قطب راوندی در حدود ۶۰ کتاب و رساله گزارش شد‌ه‌است. بین تألیفات راوندی، کتاب الخرائج و الجرائح، مشهورترین تاثیر اوست که در ذکر معجزات رسول(ص) و امامان شیعه میباشد. [۲۵] او شرحی هم بر کتاب نهج‌البلاغه دارااست که منهاج البراعة فی تفصیل نهج البلاغه اسم دارااست.[۲۶]

تامل‌ها
به گفته احمد پاکتچی تفحص‌گر علم ها فقاهتی، با آنکه راوندی در روزگاری می‌زیست که اکثر فقیهان ذیل تأثیر روحانی طوسی و سید مرتضی بودند البته وی در پندار شرعی مکتبی جداگانه داراست. [۲۷] چنان‌که وی اولیه عالمی میباشد[۲۸] که دستگاه چهار‌گانه مرکب از کتاب، سنت، عقل و اجماع را بین شیعه ها مطرح نموده است،[۲۹]. با این درحال حاضر با تألیف کتاب فقه القرآن کارایی نموده است که حجیت ظاهر قرآن را در فقه تقویت نماید[۳۰]

راوندی هم‌اینگونه به خواندن‌های متعدد قرآن اعتنا کرده و اعتقاد دارد در شرایطی‌که یک آیه دو تلاوت درست داشته باشد، در حکم دو آیه میباشد و هر دو حجت‌اند.[۳۱] سازه به تفحص پاکتچی، راوندی در موردها متفاوت نماد داده میباشد که عمومات کتاب را نمی‌قدرت آگاه واحد اختصاص زد.[۳۲] وی هم‌اینگونه این نظر را دارد که احکام ادیان قبل از اسلام چنانچه دانش به نسخه ها آنان نداشته باشیم هم‌چنان معتبرند،[۳۳] و به همین استدلال در ادله‌های خویش به آیه ها قرآن گاه به آیاتی که ضمنا روایت‌های انبیاء میباشند نیز استناد نموده است.[۳۴]

قطب راوندی در اثر ها خویش به فقه مقارن اعتنا داشته میباشد و آراء اکثری را از عالمان اهل سنت نقل نموده است.[۳۵] هر یک سری درین نقل‌ها بیشتر متکی به اثرها روحانی طوسی بوده میباشد.[۳۶] وی بر بایستگی به کارگیری از عقل در منزلت ادراک نصوص تأکید می‌نماید و دامنه کاربرد آن را توسعه میدهد و حتی بعضا فقیهان را به سبب ساز اکتفا به دلایل نقلی انتقاد نموده است.[۳۷] و نیز گاه با توکل بر حکمت تشریع حکمی را استنباط نموده است.[۳۸]

اثرها درباره قطب راوندی
در سال ۱۳۹۶ خورشیدی کنگره بزرگداشت قطب راوندی در راوند کاشان برگزار شد. [۳۹]
درباره قطب مقاله‌ها و کتاب‌ها و نقطه پایان‌طومار‌هایی نگاشته شد‌ه‌است. برخی از اثر ها با محوریت کتاب‌های قطب منتشر گردیده‌است. همچون:

نوشته‌ی علمی «فقه القرآن راوندی» نوشته خلیل گریوانی در فصلنامه فقه اهل بیت.
کتاب «طریق‌شناسی تفصیل منهاج البراعه قطب‌الدین راوندی و اثر آن بر شروح پسین نهج‌البلاغه» نوشته سید حمید موسوی. [۴۰]
اثراتی نیز با مبنا قرار دادن شخصیت و آراء راوندی نگاشته گردیده است. مثلا:

نقطه پایان‌طومار دکتری با تیتر «طرز قطب‌الدین راوندی در تعبیر و فقه الحدیث». نوشته امین خوش‌اخلاق [۴۱]
نقطه پایان‌طومار «تحقیق و ارزیابی نقدهای ابن‌ابی‌الحدید به قطب راوندی در تفصیل نهج‌البلاغه» [۴۲]

طرح عقیده ولایت عالم
محمدتقی برغانی بعداز فتح ولایات شمال جمهوری اسلامی ایران بوسیله ارتش شوروی و دخالت فرانسه و انگلستان در کارها داخلی مملکت، عقیده ولایت عالم را مطرح کرد.[۸۴] بیان شده وی او‌لین فردی بود که ولایت عالم را مطرح و حکومت پادشاهی را نامشروع اظهار‌کرد.[۸۵] دربار پادشاه، علمای تراز اولیه طهران را دعوت کرد و در حضور سلطان، نظرها فقاهتی در این مورد ذکر شد و ملا محمدتقی عقیده رهبری فقیهان در بعد از ظهر غایب بودن کبرا را مطرح کرد و خواهان سلب تفویض پادشاه و شاهزادگان مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.

[۸۶] برادرش ملا محمدصالح نیز با تأیید نگرش اخوی خویش به تبیین آن پرداخت.[۸۷] گروهی از علما سخنان وی را تأیید کردند؛ البته نشست با مخالفت یکی‌از علمای در حدود دربار، متشنج شد.[۸۸] اورده شده فتحعلی‌پاد شاه برای دوری و رویا رویی با این عقیده، مجتهد برغانی و برادرانش را به عراق تبعید کرد؛[۸۹] ولی بعداز مدتی با پادرمیانی جعفر کشف کننده‌الغطاء نزد فتحعلی‌سلطان، با برگشت آن‌ها به جمهوری اسلامی ایران به شرط عدم حضور در طهران موافقت شد. او شهر قزوین را محل معاش خویش قرار آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد بخشید.[۹۰]

صفحه های نهایی کتاب مجالس المتقین برغانی که در آن صحنه شهید شدن وی هم نگارگری گردیده و هم گستردن داده گردیده است. عکس از شبکه تلگرامی کتابخانه تخصصی اسلام و رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد کشور ایران.
محمدتقی برغانی در سال ۱۲۵۳ق در بعد از ظهر سلطنت محمدشاه قاجار، حکومت بعد از ظهر خود را غیرشرعی و از دولت‌های ظالم قلمداد کرد و قائل به غصب زمام کارها مرزوبوم به وسیله حکومت شد.[۹۱]

کار‌های اجتماعی
ملا محمدتقی برغانی عمل‌های فراوانی در قضیه‌های گوناگون اجتماعی داشت که بعضا از آن ها عبارتند از:

پیکار با انحرافات مذهبی
یک کدام از دلایل آوازه ملا محمدتقی، عکس العمل تاریخی و قاطع وی با جریان شیخیه و در غایت بابیه بود. این روایت از رویدادها اصلی تاریخ کشور ایران و تشیع در بعدازظهر قاجار محسوب شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده‌است.[۹۲]

روضه خوان احمد احسایی مؤسس فرقه شیخیه در هجرت خویش به کشور‌ایران در سال ۱۲۴۰ق، آیتم استقبال عموم شهرهای متعدد قرار گرفت. اورده شده با مطرح شدن ذهن ها و عقاید انحرافی وی در مجامع فقاهتی و علمی، ملا محمدتقی سازه به درخواست توده‌ای از علما، احسایی را به مناظره دعوت کرد که نتیجه ها آن تکفیر احسایی از جانب برغانی بود.[۹۳] سید محمدمهدی، فرزند سید علی طباطبایی، محمدجعفر استرآبادی، ملا آقای دربندی، سید محمدحسین اصفهانی، سید ابراهیم موسوی قزوینی و محمدحسن نجفی از عالمانی بودند که به پیروی از برغانی، حکم به شرک احسایی نمودند.[۹۴]

فتوای مجتهد برغانی به‌سرعت در جامعه اسلامی منعکس شدن یافت و باعث طرد و انزوای احسایی و طرفدارانش شد.[۹۵] احسایی ناگزیر کشور ایران را به اراده مسافرت حج شکاف کرد و بعد از چندی درگذشت.[۹۶] ملا محمدتقی بعداز مرگ احسایی، جانشین وی سید کاظم رشتی را نیز تکفیر کرد.[۹۷] نقل شده تا بعد از ظهر حاضر شیعه‌ها امامی در کشور ایران، عراق و بقیه مرکز ها شیعه حتی‌در محل تولد احسایی از این فتوا تبعیت کرده‌اند.[۹۸]

او با پیدایش فرقه بابیه بر شدت نزاع خویش خاطر نشان کرد و با فتوای خویش آنها‌را گم راه معرفی کرده و حکم به بی دینی آنان اعطا کرد.[۹۹] آورده شده این فتوا تأثیر قابل توجهی در انزوای فرقه بابیه اعمال کرد.[۱۰۰]

برغانی از صوفیه زمانه خویش نیز به شدت عیب گیری می کرد که‌این زمینه باعث آزرده خیال شدن حاج میرزا آقاسی،‌ صدر اعظم محمدشاه قاجار شد و در صدد اخراج وی از جمهوری اسلامی ایران برآمد.[۱۰۱]

کمپانی در نزاع با شوروی
محمدتقی برغانی به همدم سید محمد مجاهد و علمای دیگر در مبارزه کشور ایران و شوروی[۱۰۲] در میان سال‌های ۱۲۴۱ق تا ۱۲۴۳ق کمپانی کرد؛[۱۰۳] همین دستور منجر شد تا اورا از علمای مجاهد قلمداد نمایند.[۱۰۴] وی در انتهای یکی‌از کتاب‌های خویش برای برد ایرانیان در قبال شوروی که تبریز و نواحی آذربایجان را در مشت گرفته بود، دعا کرد.[۱۰۵]

مدیر حوزه علمیه قزوین

مسجد شهیدی یا این که شهید ثالث در قزوین
محمدتقی برغانی مدتی مدیر حوزه علمیه قزوین را برعهده داشت. به یقین بعضا پژوهشگران، حوزه علمیه قزوین با کارایی وی به رویش و بالندگی رسید[۱۰۶] و تبدیل به یک مدرسه اساسی فکری در عالم تشیع[۱۰۷] و همینطور پیکار با استبداد و انحرافات مذهبی شد.[۱۰۸] وی نقش عمده‌ای در انتشار تمدن تشیع و مسلک اصولی داشت.[۱۰۹] سید جمال‌الدین اسدآبادی را از ثمرات حوزه علمیه قزوین و از شاگردان فکری قبیله برغانی برشمرده‌اند.[۱۱۰]

تاسیس مسجد
ملا محمدتقی برغانی در حین حضور در عراق، مسجدی در کربلا ایجاد کرد و به امام جماعت و موعظه عموم درگیر شد. این مسجد به مسجد برغانی آوازه داشت و بعداز شهادتش به مسجد شهید ثالث مشهور شد.[۱۱۱] برغانی، مسجد دیگری به اسم جامع صغیر نیز در قزوین تاسیس کرد که بعداز شهادتش، به مسجد شهیدی آوازه یافت.[۱۱۲]

حادثه ها اساسی زمانه هارون
هارون هم‌بعد از ظهر با امام کاظم(ع) بود و امر به قتل وی نیز بخشید.[۱۷] همینطور قیام‌های شیعی و غیرشیعی علیه هارون صورت گرفت و حکومت به توسعه و گسترش‌های اقتصادی و علمی دست مسجد النبی کوهسنگی مشهد یافت.

زندانی شدن امام کاظم(ع)
۱۳ سال از زمان امامت امام کاظم(ع)، در زمان خلافت هارون گذشت.[۱۸] نقل می‌نمایند، هارون در اوایل حکومت خویش چندان سختگیری اعمال نمی‌بخشید؛ اما معدود‌نادر برخوردهای وی با موسی بن جعفر تغییر تحول کرد.[۱۹] درباره زندانی شدن امام به‌دست هارون آورده‌اند که هارون برای نگهداری حکومت از طرفی و سخنانی که امام در مخالفت با وی می‌زد، موسی بن جعفر را زندانی کرد.[۲۰] نقل می‌نمایند، هارون دو سکو امام را زندانی کرد که جايگاه اولیه پس از مدتی آزاد شد و سکو دوم آن از سال ۱۷۹ تا ۱۸۳ق؛ به دوران چهار سال زمان برد.[۲۱] در غایت امام کاظم(ع) به‌فرمان هارون به شهیدشدن آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد رسید.[۲۲]

نهضت ترجمه
مطابق منابع تاریخی، هارون برای توسعه و گسترش علم ها و ترجمه اثر ها بیگانه بسیار عملکرد کرد و در طی حکومتش کتاب‌های اکثری به لهجه عربی ترجمه شد.[۲۳] وی با یاری وزیرش یحیی ین خالد،‌ به مترجمان اثر ها یونانی یاری می کرد. هارون عده ای را به امپراطوری روم ارسال کرد تا ورژن‌های خطی یونانی را خریداری نمایند و از این شیوه بسیار ورژن‌های با ارزش خطی وارد بغداد رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۲۴]

آورده شده، درین عصر، توکل اساسی بر ترجمه اثرها در علم ها گوناگون از لهجه‌های سریانی، فارسی و هندی به عربی بوده میباشد. یحیی ‌بن خالد برمکی، وزیر هارون برای بدست‌آوردن مترجمانی قابل، عملکرد بخش اعظمی کرد. در طی هارون، کتابخانه شهرهایی که بعداز نبرد به دست مسلمانها می‌به زمین خورد، تمامی به بغداد منتقل می شد. اول اثر ها علم ها یونانی، به عنوان مثال کتاب‌های اصول هندسه اُقلیدس و کتاب تیم مقاله‌ها ریاضی به اسم مِجَسطی نوشته بَطلَمیوس به عربی ترجمه شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۲۵]

روایت بازگرداندن فدک
در منابع تاریخی و حدیثی آورده‌اند، روزی هارون به موسی بن جعفر گفت، که حاضر میباشد فدک را بازگرداند. البته امام به هارون گفته میباشد چنانچه حدود فدک را معلوم نماید، هارون آن را نخواهد داد. نقل می‌نمایند، امام یک حد را از عدن تا سمرقند، حد دیگر آفریقا و حد چهارم را سیف البحر مشخص و معلوم می‌نماید. برخی گفتند این سخنان اشاره به مشاجره جانشینی نبی و جریان سقیفه داشته میباشد. هارون با اندوه به امام اظهار‌کرد: چیزی برای ما باقی نگذاشتی از مجلس ما خارج برو. امام به وی فرمود اینجانب گفته بودم گه در حالتی که حدود فدک را گزینش کنم به ما نخواهی بخشید.هارون بعد از این داستان قصد به کشتن امام گرفت. [۲۶][یادداشت ۲]

برکناری برمکی‌ها
سقوط برمکیان یکی‌از دیگر از حادثه ها اصلی زمان خلافت هارون الرشید میباشد. یکی شخصیت‌های اساسی این قوم یحیی بن خالد بود. وی در حین خلافت مهدی آموزگار هارون شد و بعد ها با روی فعالیت داخل شدن هارون، در دربار هارون اقتدار و نفوذ بالایی به دست آورد.[۲۷] نقل می‌نمایند، توان و گنج پهناور آل برمک سبب شد دور و بری ها هارون، او‌را نسبت بدین خانواده بدگمان نمایند و عاقبت فرمان دهد، این بستگان و وابستگان آنان‌را بازداشت و به قتل رسانند.[۲۸] مسعودی می گوید بعداز برمکیان، امور مختل شد و بی‌تدبیری و سوء سیاست‌ هارون معین شد.[۲۹] بعد ها هارون نیز از براندازی این فامیل اظهار تأسف کرد.[۳۰]

پیش از اسلام

مسیر سفر سلمان فارسی
محل و فرصت ولادت
برخی از پژوهشگران، انتساب سلمان فارسی به حیطه جِی اصفهان را معتبرتر چک کرده‌اند[۲۶] و شواهدی (مثل رجوع و برگشت سلمان به آنجا بعداز فتح اصفهان به دست مسلمانها و ایجاد کرد مسجد در آنجا) بر آن دلالت داراست.[۲۷] با این درحال حاضر، شهر‌های دیگری زیرا کازرون[۲۸] (شیراز)،[۲۹] و یا این که رامهرمز تحت عنوان محل به دنیا آمدن وی مذکور میباشد.[۳۰] در تاریخ میلاد وی نیز حادثه نظری نیست؛ عطاءالله مهاجرانی، از نویسندگان شیعه، بر این یقین میباشد که وی دربین سال‌های ۵۲۰ تا ۵۷۰ میلادی به جهان آمده میباشد.[۳۱] با این درحال حاضر در گزارش‌هایی دوران قدمت وی ۲۵۰ تا ۳۵۰ سال ذکر شده است، که فرصت تولد او‌را سال‌هایی دورتر آرم مسجد النبی کوهسنگی مشهد میدهد.[۳۲]

دین و مذهب قبل
روحانی صدوق، از محدثان شیعه، بر این یقین میباشد که سلمان فارسی هیچگاه به غیر آفریدگار مانند سجده نکرد البته زیرا قبله‌ای که رو به آن برای خدا مأمور به سجده بود به طرف شرق و محل طلوع خورشید بود بابا و مادرش می پنداشتند که وی برای خورشید و محلی که خورشید از آن طلوع می نماید سجده می نماید.[۳۳] همینطور مبنی بر روایتی از امام علی(ع) در صورتیکه چه سلمان مجبور بود به مشرک بودن خویش وانمود نماید، ولی هیچگاه زرتشت نبوده میباشد.[۳۴] در حدیثی از فرستاده(ص) بر روحیه واقعیت‌جویی سلمان تأکید گردیده است.[۳۵] اگرچه در مصادری اورا از رهروان آئین زرتشت معرفی کرده‌اند که بر پر‌نور نگه‌داشتن حریق مواظبت داشته،[۳۶] البته بر طبق مستنداتی دیگر او در به عبارتی مجال نیز آیین زرتشت را درست نمی‌دانسته آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۳۷]

سازه به نقل از خطیب بغدادی، مورخ سده پنجم هجری قمری، سلمان فارسی به دلیل عشق شدید پدرش، مانند دختران جوان در منزل محبوس گردیده بود و به همین استدلال با ادیان دیگر شناخت نداشت.[۳۸] روزی که پدرش او‌را به طغیان از کارگرانش مأمور تشکیل داد، از منزل بیرون شد و به یک کدام از کلیساهای مسیحیان واکنش کرد.[۳۹] وی با دیدن عبادت مسیحیان به آئین آن‌ها عشق‌مند شد و از منزل گریز کرد.[۴۰] سلمان فارسی به شام، راءس مسیحیان، مهاجرت کرد و نزد اسقف آنجا به یاددادن و عبادت پرداخت.[۴۱] سلمان زمان‌ها در شام ماند و آن‌گاه به موصل و سپس به نَصیبِین و در غایت به عَمُوریّه مسافرت کرد و سال‌های اکثری را در کلیسای آن شهرها، نزد راهبان آنجا به عبادت گذرانید تا آنکه اسقف عموریه او‌را به ظهور پیامبری در حجاز بشارت اعطا رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرد.[۴۲]

روضه خوان صدوق هجرت سلمان را به سیرتکامل‌ای دیگر گزارش نموده است. بر پایه ی گزارش وی، سلمان فارسی در کلیسای شهر خویش شنید که مسیحیان به یگانگی آفریدگار و نبوت عیسی(ع) و محمد(ص) شهید شدن می دهند.[۴۳] با شنیدن اسم رسول(ص) محبت وی وجود سلمان را سرشار کرد و به دلیل شناخت با او، به تقلید از آن آیین بر‌آمد و به انطاکیه و بعد به اسکندریه هجرت کرد تا آنکه به میلاد نبی(ص) بشارت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد داده شد.[۴۴]

ماجرای اسلام‌آوردن
سلمان در سال نخستین هجری و به روایتی در ماه جمادی‌ الاولی اسلام آورد.[۴۵] وی از واپسین راهبی که با وی همراهی داشت، شنیده بود که علامت‌های رسول(ص) سه چیز میباشد: ۱- صدقه نمی خورد ۲- کادو را می‌پذیرد ۳- دربین دو کتفش خاتم نبوت وجود دارااست.[۴۶] او هم پا با کاروانی به سمت مرز و بوم عرب جنبش کرد، البته اهل کاروان در وادی القری به سلمان ظلم کرده، با تصاحب اموالش، او‌را تحت عنوان برده به شخصی یهودی فروختند.[۴۷] آن یهودی نیز سلمان را به یهودی دیگری از بنی‌قریظه فروخت و سلمان با وی به مدینه رفت و در نخلستانش به شغل دریافت شد.[۴۸]

بعداز مهاجرت نبی(ص) به مدینه و توقف در مسجد قبا، سلمان از قدوم وی باخبر شد و برای استحضار از صدق ادعای نبوت او، یه خرده رطب نزدش موفقیت تا آن را تحت عنوان صدقه به وی و یارانش دهد، البته رسول از تناول کردن آن امتناع کرد.[۴۹] سلمان با دیدن یکی آیات، توشه دیگر سرویس نبی(ص) رسید و پاره ای رطب تحت عنوان کادو به او اعطا کرد.[۵۰] رسول کادو سلمان را عهده دار شد و آن را خورد.[۵۱] سلمان با دیدن آرم دوم در ادامه علامت سوم بر‌آمد و روزی که رسول در خاک سپاری یکی‌از اصحابش جنبش می کرد، پشت راز وی قرار گرفت.[۵۲] زمانی که فرستاده متوجه شد سلمان در ادامه دیدن خاتم نبوت میباشد، ردای خویش را کنار زد و مهر نبوت را به وی نشانه بخشید.[۵۳] بعد از آن سلمان خویش را به گام‌های فرستاده افکند و پاهای اورا بوسید و زاری کرد.[۵۴]

رسول(ص) با ملازمت و همراهی صحابه، سلمان را از صاحبش به غرس ۳۰۰ نهال و ۴۰ اوقیه طلا و جواهرات (هر اوقیه حدودا مساوی هفت مثقال طلا جواهرات میباشد[۵۵]) خریداری کرد؛ البته آزادی وی تا نزاع احزاب زمان بر شد و سلمان نتوانست در مبارزه‌ بدر و اُحد کمپانی نماید.[۵۶] با این حالا طبری، از مورخان اهل تسنن، اعتقاد دارد وی در پیکار بدر و احد نیز کمپانی داشته میباشد.[۵۷] گزارش‌های مختلفی در امر عقد برادری سلمان وجود داراست؛ بر پایه ی بعضا گزارش‌ها نبی(ص) بین وی و حذیفه،[۵۸] یا این که در میان وی و ابوذر[۵۹] و یا این که فی مابین وی و ابوالدرداء عقد اخوت بست.[۶۰]

وفایی شوشتری
خیر هرکس شد مسلمان می اقتدار گفتش که سلمان شد
کز اولیه بایدش سلمان خواهد شد و آنگه مسلمان شد
خیر هر سنگ ار بدخشان میباشد، لعلش می اقتدار بیان کردن
بسی خون جگر می بایست که تا لعل بدخشان شد

آقاخانیه بازمانده و تداوم شیعه ها اسماعیلیه نزاریه و منسوب به حسنعلی پادشاه ملقب به آقاخان محلاتی (درگذشت ۱۲۹۸ق)، امام چهل و ششم نزاریان، میباشند. کنیه آقاخان از سوی فتحعلی پادشاه قاجار به حسنعلی پادشاه اعطا شد و از آن به آنگاه امامان اسماعیلیه نزاریه با تیتر آقاخان خوانده شدند. بعداز آقاخان محلاتی که آقاخان اولیه به شمار میرفت، پسرش علی‌فرمانروا (۱۲۴۶ ـ ۱۳۰۲ق) امامت اسماعیلیه را برعهده گرفت و تحت عنوان آقاخان دوم مسجد النبی کوهسنگی مشهد جهانی شد.

پادشاه محمد پاد شاه، در سال ۱۳۰۲ق/ ۱۸۸۶م به امامت رسید و آقاخان سوم شد. بعداز وی، کریم و مهربان آقاخان، نوه پادشاه محمد فرمان روا به وصیت پدربزرگش به امامت اسماعیلیه رسید و با مرگ وی در ۴ فوریه ۲۰۲۵م/۱۶ بهمن ۱۴۰۳ش، پسرش رحیم آقاخان امام و رهبر آقاخانیه شد. آن‌ها خویش را از نسل امامان نزاری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میدانند.

آقاخان محلاتی بعداز اختلاف با قاجاریه، از کشور‌ایران بیرون شد و به افغانستان و آنگاه هندوستان رفت. وی در آنجا با دولت انگلیس رابطه پیدا کرد و با هواخواهی آن ها عمل‌هایش را توسعه بخشید. قوم و قبیله آقاخان بعداز استقلال هند به اروپا مسافرت رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد کردند.

آقاخان چهارم در ۲۰۱۵م به دعوت دولت پرتغال، راءس جهانی امامت اسماعیلیه را در لیسبون پرتغال تأسیس کرد و در ۲۰۱۸م کاخ هنریک مندونسا در لیسبون را تحت عنوان پایگاه امامت اسماعیلیه انتخاب و آن را دیوان امامت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد اسماعیلیه نامید.

امروزه رهروان فرقه آقاخانیه در کشورهای زیادی دور از هم‌اند؛ بیشتر آن ها در شبه‌مجموعه کشور ها هند، افغانستان، آسیای وسط و گروهی دیگر در اروپا، آمریکای شمالی و افریقا سکونت دارا هستند. جمعیت رهروان آقاخانیه را ۱۲ تا ۱۵ میلیون نفر گفته‌اند.

معرفی و تاریخچه
آقاخانیه فرقه‌ای از اسماعیلیان نزاری به شمار می روند که به حسن علی پاد شاه محلاتی، دارای شهرت به آقاخان نخستین منتسب‌اند.[۱] گفته میگردد جد این خویشان سید ابوالحسن خان، اهل کهک قم بود و از سادات اسماعیلی به شمار می رفت و خویش را از نسل اسماعیل فرزند امام راستگو(ع) می‌دانست.[۲] سید ابوالحسن خان از شروع دولت زندیه تا مجال حکومت آغا محمدخان قاجار حکومت کرمان را داشت و بعداز برکناری از حکومت، در محله ها (بنا شده در استان مرکزی مدرن) سکونت گزید.[۳] بعداز درگذشت او فرزندش فرمانروا خلیل الله به امامت رسید. فرمان روا خلیل‌الله بعداز آن که به امامت رسید به یزد مسافرت کرد و بعد از دو سال توقف در آن شهر در زد خورد‌ای که در میان رهروان وی و شیعه‌ها اثناعشری، در زمان حکومت فتحعلی‌پادشاه قاجار، درگرفته بود، به قتل رسید.[۴]

آقاخان اولیه
گفته می‌گردد بعداز آن که فتحعلی‌پادشاه قاجار از این رخداد با خبر شد، حسن‌علی‌پادشاه، پسر خلیل‌الله، را به طهران فراخواند و از وی دلجویی نمود و آن گاه دختر خویش را به همسری او درآورد. فتحعلی‌پادشاه حکومت قم و محله ها را به او واگذار نمود و به وی کنیه «آقاخان» اعطا کرد.[۵]

آقاخان اولیه
فرزند خلیل فرمانروا، حسن‌علی همدم مادرش برای دادخواهی به طهران رفت و فتحعلی‌فرمانروا قاجار از آنها به گرمی استقبال کرد. وی یکی‌از دخترانش را به همسری حسن‌علی بخشید. با پشتیبانی فتحعلی‌پاد شاه قاجار، حسنعلی به درجه بالایی رسید و از سوی قاجاریه کنیه آقاخان یافت.[مستلزم منبع]

آقاخان، بعداز مرگ فتحعلی‌پاد شاه، با فرمان فرزندش، محمد فرمانروا، به حکومت کرمان رسید، ولی مدتی سپس برکنار شد و به‌ادله تحرکاتی آیتم سوء‌ظن سلطان قرار گرفت و در قلعه بم تامین گرفت. حسن‌علی بعد به طهران آمد و در مقبره سلطان عبدالعظیم متحصن شد و دست انتها از سوی فرمانروا بخشیده شد و به محله ها رفت. وی در سال ۱۲۵۶ق/۱۲۱۹ش به سوی کرمان به تکان آمد و اینگونه شایع کرد که از سوی فرمان روا حکم دهنده این دیار گردیده‌است[۶] البته اینگونه ادعایی از سوی طهران رد شد و آقاخان ناچار به پیکار با قوای دولتی کرمان شد. زد و خورد با قوای دولتی برای غلبه بر کرمان حدود ۱۴ ماه به درازا کشید البته فیض‌ای نداشت و در غایت، آقاخان بدون چاره به فراروگریز به افغانستان شد و در آنجا با هواخواهی دولت انگلستان که پیشتر از کودتا وی دفاع کرده بود، به سِند، در غرب هندوستان رفت و با مهاجرت به شهرهای متعدد به کارها اسماعیلیان و رهروان خویش پرداخت.[۷] آقاخان نخستین در سال۱۲۹۸ق/۱۲۵۹ش/۱۸۸۱م درگذشت و در گلشن حسن‌آباد در هند به خاک ودیعه شد.

تمایل سیاسی علویان
بعداز تشکیل حکومت جمهوری لائیک در سال ۱۹۲۳ میلادی، علویان پس از حدود ۴۰ سال در سال ۱۹۶۶ میلادی اول حزب خویش به اسم «حزب وحدت ترکیه» را تشکیل دادند. در درفش سرخ‎رنگ این حزب، دوازده ستاره به علامت دوازده امام منقش گردیده بود. این حزب در سال ۱۹۶۹ میلادی توانست ۸ کرسی مجلس را به خویش تخصیص دهد. بعداز ناکامی این حزب در سال ۱۹۷۳ میلادی اعضای آن به «حزب جمهوریت اخلاق و رفتار» مسجد النبی کوهسنگی مشهد روی آوردند؛

بعداز کودتای نظامی در سال ۱۹۸۰ میلادی، علویان به «حزب خلق و خوی دموکرات سوسیال» رغبت پیدا کردند. علویان بعداز جمهوری ترکیه از سوی احزاب چپ سوسیالیستی و دسته‎های کمونیستی استثمار می‎شوند.[۲۹] ریشه چپ‎گرا بودن علویان را می‎قدرت در موقعیت معیشتی جامعه مهاجر علوی به لبه شهرها به طور آلونک نشینی و عقب‎ماندگی آن ها دانست. این حالت موجب شد تا جوان ها علم آموزی کرده علوی، به شعارهای جالب عدل و داد و برابریِ سوسیالیزم روی آوردند. از این رو نصیب مهمی از سازمان‎های چریکی و غیر دارای سلاح را علویان تشکیل دادند و نمادهای علوی نظیر سرودهای آن ها و سبیل‎های بلند به سمبل تمایل‎ انقلابی و چپ تبدیل آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گشت.[۳۰]

شعائر عقیدتی آن‌ها صبغه سیاسی به خویش گرفت و در غایت فرقه علوی از دید طرفدارانش، معنی سوسیالیسم، ترقی‎خواه و عدل و داد را یافته بود در مقابل مذهب اهل سنت تحت عنوان مظهر آحاد‎عیاری از ارتجاع سیاسی و به تعبیری دیگر راست‎گرا تلقی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‎شد.[۳۱]

تمایل کمونیستی علویان، رویدادها تلخی را برای آن ها رقم زد. در سال ۱۹۷۸ میلادی، حزب راست‎گرای افراطی «تکان ملی»، به رهبری ناسیونالیست افراطی، آلب ارسلان ترکیش در شهر قهرمان ماراش در جنوب ترکیه، مبادرت به کشتار علویان نمود که در پی آن بیش تر از صد علوی به قتل شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد رسیدند.

بعد از این واقعه نظامیان که از جریان‎های چپ گرا شم خطر می‎کردند، در سال ۱۹۸۰ مبادرت به کودتای نظامی کردند. رهبران شورش برای پرهیز از نفوذ علویان و کمونیست‎ها ـ که از نظر کودتاگران دو مضمون‌ هم معنی بودند ـ از تمایل‎های اسلام‎گرایانه هواخواهی کردند. در همین راستا بود که برای اولیه توشه بعداز جمهوری ترکیه، بر پایه ی ماده ۲۴ قانون اساسی ایران ۱۹۸۲ میلادی، فراگیری فقاهتی مبتنی بر مذهب حنفی از مدرسه ابتدایی تا متوسطه عمومی و اجباری گردیده و ورود علم آموختگان مدرسه ها حوزوی به دانشکده‎ها، آزاد و بر تعداد مساجد و مدرسه های فقاهتی اهل سنت افزوده شد. افزون بر آن امامان جماعت حنفی مذهب بعد از تاسیس اجباری مساجد در بخش ها علوی نشین به وسیله حکومت، بر علویان زور شدند.[۳۲]

این اقدامات خشم علویان را برانگیخت و موجب اعتراضات و تظاهرات علویان در ترکیه شد. احزاب راستگرای افراطی نیز پاسخ اعتراضات را با کشتن علویان معترض می‎دادند. بر این محور در سال ۱۹۸۰ میلادی حداقل ۲۵ علوی در شهر چوروم کشته شدند. رخداد قهرمان ماراش و حادثه ها آنگاه سبب به هجرت علویان به اروپا شد.[۳۳]

سرخوردگی روشنفکران علوی از کمونیزم و سقوط اتحاد جماهیر شوروی بستر ساز رجوع علویان به نام و نشان اساسی خویش شد. آن‌ها دریافته بودند که قبل از ظهور تامل سوسیالیستی، مفاهیم مساوات، عدل و داد و آزادی مدام همپا علوی‎گری بوده میباشد. این دلیل در کنار ظهور بنیادگرایی اسلامی یا این که به تعبیری اسلام سیاسی در ترکیه مهم ترین علت برای تأسیس و پیشرفت روزافزون سازمان‎ها علوی شد.[۳۴]

براین اساس ترس از سنی شدن احتمالی جوان ها، بزرگان علوی را به برگزاری مراسم آیینی «جم» در شهرها برای رابطه نسل جوان علوی با روش معاش و آداب و رسوم گذشتگان و تألیف کتاب‎های متفاوت برای فراگیری عقیدتی جوان ها واداشت. عمل های فقاهتی و فرهنگی بزرگ علویان در دهه ۹۰ میلادی با تأثیر محصل آیین در معاش همگانی عموم ترکیه هم پا شد.[۳۵]

این محیط بستری را برای وخامت تنش‎های سنی ـ علوی مهیا کرد. واقعه حریق سوزی هتل محل اقامت میهمانان کنفرانس علویان در شهر سیواس به وسیله نمازگزاران اهل‎سنت در سال ۱۹۹۳ میلادی و اتفاق تیراندازی اشخاص دارای اسلحه ناشناس به حوزه‌‎ غازی عثمان پاشای شهر استانبول در ۱۹۹۵ میلادی که اولین سبب به کشته شدن ۳۷ نفر و رخداد دوم سبب به کشته شدن ۱۸ نفر شد، از وخامت این تنش‎ها حکایت در‌این دهه حکایت داراست.[۳۶][۳۷]

انگیزه اسم‌گذاری
عامل نامگذاری ناووسیه، انتساب آنها به شخصی به اسم ابن ناووس دانسته گردیده است.[۳۵] که حکایت از نفوذ بالای وی در بین آنان دارااست؛[۳۶] در اسم خرد وی اختلاف وجود دارااست. برخی رهبر این تیم را عبدالله بن ناووس[۳۷] و برخی عجلان بن ناووس[۳۸] دانسته‌اند. انگیزه ناووسی قرائت آن ها در پاره‌ای از اثرها، انتسابشان به قریه‌ای به اسم ناووسا یا این که ناووسیا[۳۹] میباشد که در محل آن نیز اختلافاتی مشاهده میشود. برای مثال آن که‌این شهر را در حوالی شهر الانبار، در حوالی شهر بغداد دانسته[۴۰] و بعضی آن را نزدیک به بصره میدانند که ولی می‌قدرت رابطه آنها با بصره را در بصری پی بردن رهبرشان نیز رویت کرد.[۴۱] چنان که گفته‌هایی که او‌را مصری می داند[۴۲] نیز در برخی اثرها تصحیف بصره قلمداد گردیده است.[۴۳] هر تعدادی بعضا معتقدند که مکانی به‌این اسم جان دار مسجد النبی کوهسنگی مشهد وجود ندارد.[۴۴]

بدین دسته صارمیه[۴۵] نیز گفته میشود به دلیل آنکه در قصه منقول از امام راستگو(ع)، وی خویش را دارای و صاحب و مالک چاقو معرفی می‌کند.[۴۶]

برخی ناووسیه را به نادرست، ممطوره که عنوانی مختص به واقفیان میباشد،[۴۷] خوانده‌اند.[۴۸]

انگیزه پیدایش
برخی از متکلمان شیعه اصولا وجود اینگونه فرقه‌ای تشکیک کرده‌اند[۴۹] و آن را ساخته و پرداخته دانا وهم و خیال و خاطر دانسته‌اند؛[۵۰] البته جمع‌ای از پژوهشگران حالت سخت شیعه بعد از رحلت امام درست گو(ع) و عدم قابلیت و امکان تصریح به امامت امام کاظم(ع) را در پدید وارد شدن این دسته و فرقه‌های دیگری زیرا فطحیه، اسماعیلیه و معتقدان به ولایت محمد دیباج بی‌تأثیر نمی‌دانند؛[۵۱] تا آن‌جا که امام به حسب ظواهر، برای نگهداری جان امام آتی، اشخاص زیادی را به‌تیتر وصی خویش ذکر کرد.[۵۲] در هر حالا یک کدام از نقاط عطف در ساخت‌و‌ساز فرقه‌های شیعی را در همین مجال دانسته‌اند تا آن‌جا که بعضا از ۳[۵۳]و بعضا ۶ مجموعه ذکر شده‌اند که از بدنه شیعه امامیه در‌این فرصت آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد مستقل شدند.[۵۴] [یادداشت ۲]

محدثان شیعه در بعد از ظهر امامان باقر(ع) و راستگو(ع)، احادیث مرتبط با مهدویت را از لهجه وی، به صورت کلان در کتاب ها و اصول خویش آورده‌اند.[۵۵] شاید بتوان احادیث امام راست گو(ع) پیرامون مهدویت[۵۶] را در پیدایش این فرقه بی اثر ندانست؛ چنان که بعضی از دانشمندان معاصر بر این اعتقادند که مهدی درک کردن امام کاظم(ع) در تاثیر وسعت زیاد احادیث مهدوی پدرشان بوده میباشد؛[۵۷] تا آن‌جا که حتی بعضا بر طبق گفتارهای مبهمی از امام باقر(ع)[۵۸] گمان می‌کردند که قائم به عبارتی امام راست گو(ع) میباشد؛ البته وی خویش این مورد را به صورت دیگری رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد تبیین نمودند.[۵۹]

انقراض
ناووسیه پس از مدتی از در بین رفت و نتوانست عمری وقتگیر را تجارب نماید.[۶۰] برخی انقراض آن‌ها‌را دلیلی بر بطلان عقایدشان شمرده‌اند.[۶۱] قدمت کوتاه آنان چنان بوده میباشد که حتی به کتابی از آنها و یا این که دانشمندی بین آن‌ها اشاره نشده میباشد؛[۶۲] از همین رو برخی از متکلمان گران قدر شیعه اصولا وجود جریانی به اسم ناووسیه تشکیک کرده‌اند.[۶۳] هیچ‌کدام از اهل‌بیت(ع) نیز واکنشی به ادعای آنها نداشته‌اند؛ در حالی‌که در حادثه مشابهی در ارتباط واقفیه، امام رضا(ع) در نفی عقاید آن ها کوشش شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌کردند.[۶۴]

اعتبار احادیث
همینطور به گفته روحانی طوسی در کتاب العدة، در‌حالتی که راوی از فرق شیعه مانند فطحیه، ناووسیه و واقفه بود و در ودیعت آیتم اعتقاد و باور بود، در حالتی‌که که روایتی برخلاف روایتش نباشد و امامیه برخلاف آن شغل نکرده باشد، بایستی به روایاتش کار گردد.[۶۵]

مباحث کلامی و دینی بیعت
کلمه و واژه بیعت بعداز رحلت رسول(ص) مضمون‌ و رنگ سیاسی یافت و حتی به نظریه بعضا اهل سنت بعداز بیعت سقیفه بود که به اصطلاحی سیاسی تبدیل شد.[۶۱] هر تعدادی منابع کلامی و دینی اهل سنت برای بیعت با حکم کننده اثر ها مهمی برشمرده‌اند، ماهیت بیعت را کمتر گزینه مشاجره و ارزیابی قرار مسجد النبی کوهسنگی مشهد داده‌اند.

در منابع متأخّر فقاهتی، چه فقه عامه چه شیعه، آرای مختلفی درباره ماهیت حقوقی بیعت ابراز شد‌ه‌است. اکثری از آن‌ها با دقت به معنای لغوی بیعت و با الهام از همانندی آن با عقد بیع، بیعت را عقدی می دانند که در بردارنده تعهّد دوجانبه و به اصطلاح شرعی و حقوقی عقدی معوّض میباشد. از طریقه آن‌ها، تعهّد بیعت کننده در عقد بیعت، اموری مانند تاسی و اطاعت از بیعت شونده، التزام به دستورات او، وفاداری به وی، و تعهّد بیعت شونده نسبت به حکمرانی برطبق کتاب و سنت، دفاع از مبایع، و دوراندیشی صادقانه کارها بیعت کننده و مانند اینهاست.[۶۲][۶۳] بعضی محققان، مضمون‌ بیعت را در آیه ۱۰ سوره فتح، فروش جانها و نفسها در قبال پردیس آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانسته‌اند.[۶۴]

تأمّل در بیعت‌های مجال نبی اکرم(ص) هر تعدادی ماهیت عقدی بیعت را تأیید می‌نماید از سوی دیگر، نشانه می دهد که در تک تک آنان به موجب عقد بیعت، تنهاً تعهّدی مانند التزام به اسلام، نصرت رسول(ص) و اطاعت از وی، جهاد با کفّار و مانند آن ها بر ذمه بیعت کننده قرار می‌گرفته و هیچ تعهّد متقابلی بر ذمه نبی(ص) واقع شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد نمی‌گردیده است.

ولی در یک حدیث، از دستمزد متقابل بیعت کنندگان و بیعت شونده صحبت رفته میباشد[۶۵] و خواسته از دستمزد بیعت کننده، به استناد به عبارتی حدیث و نشانه‌ها قرآنی، نصرت و اجر الهی میباشد که در واقع فیض و ثمره کار بیعت کنندگان به مورد ها قول خود میباشد، خیر عوضِ قراردادی در عقد بیعت. در سخنان امیر مؤمنان(ع)[۶۶] نیز شغل به بیعت صرفا در زمره دستمزد حکم دهنده بر عموم نام برده میباشد. ظاهراً بر اساس همین ارزیابی، اکثری از محقّقان مضمون‌ بیعت را «پیمان بر طاعت» یا این که «بذل طاعت» دانسته‌اند[۶۷][۶۸] و بعضا گفته‌اند که بیعت عقدی غیر مُعَوَّض(سوای عوض) و شبیه عقد هبه میباشد[۶۹] و حتی برخی آن را از مقوله ایقاع شمرده‌اند.[۷۰] برخی نویسندگان نیز «بیعت» را متضمّن تعهّدی یک جانبه میدانند خیر رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد تعاهد.[۷۱]

موادتشکیل دهنده و حالت بیعت
بیعت، بنابر اینکه ماهیت آن عقد باشد، سه رکن اصلی دارااست: بیعت کننده، بیعت شونده و زمینه بیعت. به موجب ماهیت عقدی آن، از بینش شرعی طرفین می بایست دارای شرایط مایحتاج مانند بلوغ، رویش و عقل باشند.[۷۲] ولی بیعت طفل در بعضا روایات عامه تجویز گردیده‌است.[۷۳] در برخی روایات نیز، یاراِ بیعت کننده شرط گردیده است.[۷۴] مثلا قوانینی که در منابع دینی بدان تأکید گردیده، وجود سپردن و فقدان اکراه در هر کدام از طرفین میباشد.[۷۵][۷۶] بعضا منابع اهل سنت، بیعت همدم با تحمیل یا این که اکراه را از منظر دینیً فاسد شمرده‌اند و در عین درحال حاضر، آن را با استخراج قوانینی، مؤثر و رسمی دانسته‌اند.[۷۷]

حَمّاد بن عیسی جُهَنی، محدث و دانا امامیه در قرن دوم که ازامام درستگو(ع) و امام کاظم(ع) قصه نقل نموده است. بعضا اورا معاصر با امام رضا(ع) و امام جواد(ع) نیز دانسته‌اند. از حماد، در منابع حدیثی شیعه، افزون بر ۵۰۰‏۱ حدیث آورده شده که بیشتر احادیث وی مرتبط با احکام میباشد. وی در امامت و رفتار نیز احادیثی نقل نموده است. کتاب هایی نیز به وی منسوب مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.

رجالیان شیعه اورا با صفاتی زیرا ثقه و صدوق ستوده‌اند اما بیشتر رجالیون اهل سنت، او‌را تضعیف و‌ گاه به تهمت و اوضاع حدیث جنایتکار آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرده‌اند.

معاش طومار
در منابع رجالی، حماد بن عیسی را عربِ کوفی الاصل و مستقر بصره معرفی کرده‌اند.[۱] به این سبب ساز به بصری به شهرت رسیده است.[۲] مؤید این حیث، آوازه حماد به جُهنی میباشد که از انتساب او به خویشاوندان جُهَینه، شاخه‌ای از عربهای قُضاعه که بومی کوفه شدند، [۳] حکایت رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد داراست.[۴]

جد حمّاد، عبیدة بن صیفی جهنی، از اصحاب نبی بوده و حماد به واسطه پدرش از وی حدیث نقل نموده است.[۵]

حماد در سال ۲۰۹، [۶] در نود و یکسری سالگی[۷] درگذشت. بنابر روایتی، امام کاظم (ع) برای وی دعا کرده بود که پنجاه حج نصیبش گردد. زمانی که او عازم حج پنجاه و یکم شد، در سیلی که از جحفه تا مسجد شجره و از آنجا تا مدینه ادامه داشت، غرق شد و به این منجر به غریق الجحفه نیز دارای شهرت میباشد.[۸] قبر وی مجاورت مدینه، شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.[۹]

اصحاب اجماع
یاران امام باقر(ع)
۱ زُرارَة بن اَعین
۲ مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ
۳ بُرَید بن معاویه
۴ ابوبصیر اَسَدی یا این که (ابوبصیر مرادی)
۵ فُضَیل بن یسار
۶ محمد بن مُسلِم
یاران امام راست گو(ع)
۱ جَتمایل بن دَرّاج
۲ عبدالله بن مُسکان
۳ عبدالله بن بُکَیر
۴ حَمّاد بن عثمان
۵ حماد بن عیسی جهنی
۶ اَبان بن عثمان
یاران امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)
۱ یونس بن عبدالرحمن
۲ صَفوان بن یحیی
۳ اِبن اَبی عُمَیر
۴ عبدالله بن مُغَیرِه
۵ حسن بن دوست داستنی یا این که (حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَة بن ایوب و عثمان بن عیسی)
۶ احمد بن ابی نصر بزنطی
نبو

امامان معاصر با حماد
حماد با امام راست گو(ع)، امام کاظم(ع)، امام رضا(ع) و امام جواد(ع) معاصر بوده میباشد.[۱۰] با اعتنا به سنّش در هنگام وفات، احتمالا فی مابین سالهای ۱۱۰ تا ۱۲۰ متولد گردیده و در سود با امام راست گو(ع) (متوفی ۱۴۸) هم بعد از ظهر بوده میباشد. بعضا گفته‌اند که وی تا مجال امام رضا(ع) (متوفی ۲۰۳) زنده بوده میباشد.[۱۱] اما بهاءالدین اربلی[۱۲] از دیدار او با امام جواد علیه‌السلام حرف گفته میباشد. حماد از اصحاب مشترک امام درستگو(ع)، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) شمرده گردیده، [۱۳] هر چندین از وی روایتی از امام رضا(ع) و امام جواد(ع) باقی نمانده میباشد.

مختصات
بنابه گفته علامه حلّی، حماد اهل اعتنا و احتیاط در نقل حدیث بوده میباشد، [۱۴] به همین منجر با اینکه از امام راست گو(ع) هفتاد حدیث شنیده بوده، برای اعتقاد و باور، به قصه بیست حدیث بسنده نموده است.[۱۵]

طریقه علمای رجال
علمای شیعه
حمادبن عیسی از راویان مشترک شیعه و اهل سنّت میباشد. رجالیان شیعه او‌را با صفاتی زیرا ثقه و صدوق ستوده‌اند.[۱۶] به گفته روضه خوان طوسی[۱۷] تعدادی بدن از اصحاب امام کاظم(ع) با دیدن معجزات امام رضا(ع) از نظریه وقف برگشتند و به امامت او گردن نهادند که درین در میان از حماد نیز ذکر شده میباشد هرچند در دیگر منابع بدین مقاله اشاره نشده میباشد. کشّی[۱۸] حماد را یکی شش راوی دانا از اصحاب امام درست گو(ع) شمرده و گفته میباشد شیعه‌ها بر درستی احادیث، تصدیق منقولات و اعتراف به فقاهت آن ها اجماع دارا‌هستند. این جمع دانشمندترین اشخاص در طبقه جوان‌خیس شاگردان امام درست گو(ع) بودند.

علمای اهل سنت
از علمای اهل سنّت صرفا یحیی بن مشخص، حماد را روضه خوانِ با تقوا دانسته میباشد[۱۹] و سایر افراد او‌را تضعیف و‌گاه به بهتان و اوضاع حدیث تبهکار کرده‌اند.[۲۰] با این درحال حاضر، محدّثان اهل سنّت در کتابهای خویش احادیث او را از امام درست گو(ع)، حنظلة بن ابی سفیان جمحی، سفیان ثوری و ابن جریج نقل کرده‌اند.[۲۱]

از راویان حدیث
در ورقه ها بیش تر از ۸۰۰‏۱ حدیث با اسم حماد وجود داراست.[۲۲] این حماد ممکن میباشد حماد بن عیسی باشد و ممکن میباشد حماد بن عثمان باشد وتشخیص این که‌این حماد نام برده در مدرک کدام یک از این دو حماد میباشد با دقت به قراین دیگر قابل کشف میباشد؛ مثل این که سنجیده شود که‌این حماد، ماجرا را از چه کسی نقل نموده است. در‌صورتی‌که آن شخص حریز بن عبدالله سجستانی باشد، می‌قدرت اعلام‌کرد که خواسته از حماد، حماد بن عیسی میباشد و در حالتی‌که آن شخص عبیدالله بن علی حلبی باشد می‌‌قدرت ذکر کرد که خواسته از حماد، حماد بن عثمان میباشد.[۲۳]. خلال این اسم حماد بن عیسی در سلسله گواهی ۱۰۳۶ قصه وجود دارااست [۲۴]. این وسعت داستان نماد می دهد که او محدثی والا بوده میباشد.

تعبیر و تفسیر ترتیبی
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: تعبیر و تفسیر ترتیبی
شيوه رايج در تفسير قرآن از قسم تدوين تفسير تاكنون تفسير قرآن به ترتيب مصحف و تدوين قرآن، يعنى از سوره فاتحه تا سوره ناس، آیه به آيه و سوره به سوره، بوده میباشد. به اين شيوه از تفسير تفسير ترتيبى گويند. نزديك به همگی تفاسير پيشين، به جز پاره اى احكام القرآن هاى شيعى، به همين شيوه به تفسير مسجد النبی کوهسنگی مشهد پرداخته اند.

از تفسير ترتيبى با عناوين ديگرى نيز ياد شد‌ه‌است؛ شهيد صدر از آن با تیتر «تفسير تجزيئى» ياد كرده میباشد. در مقابل آن نيز بر تفسير موضوعى تیتر «تفسير توحيدى» اطلاق كرده میباشد. منظور از تفسير تجزيئى آن میباشد كه مفسر آيات قرآن را با به عبارتی ترتيب پيوسته اى كه در مصحف شريف آمده اند تفسير كند. در تفسير تجزيئى مفسر با تجزيه آيه به یک سری پاراگراف به تفسير كلمه به كلمه و پاراگراف به گزاره آن مى پردازد البته در مقابل، در تفسير توحيدى (موضوعى) مفسر همگی آيات مرتبط با موضوعى اعتقادى، اجتماعى، معرفتى يا ... را گردآورى كرده، آنها را تحت عنوان يك واحد و يك كل در لحاظ گرفته، حقايق و اشارات جان دار در آنها درباره مورد خاص را حصول آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد مى كند.

تعبیروتفسیر موضوعی
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: تعبیر موضوعی
ذکر نکات و آموزه‌های مربوط به یک مورد خاص در آیه ها قرآن کریم و مهربان میباشد. مفسر در این‌راه، همگی آیه ها دور از هم قرآن درباره یک قضیه خاص را عده و به پژوهش آن می پردازد.[۴۲] سید محمدباقر صدر، تعبیر و تفسیر موضوعی را فقط ابزار حصول عقیده‌های اسلامی از قرآن مهربان دانسته[۴۳] و محمدتقی مصباح یزدی نیز فقط این‌راه را برای عرضه نظام‌مند معارف قرآن مطلوب رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میداند.[۴۴]

سید محمدحسین طباطبایی در تعبیر المیزان، موضوعات فراوانی را گزینه پژوهش تفسیری قرار داده و از همین رو پیشگام در تعبیروتفسیر موضوعی دانسته گردیده‌است.[۴۵] با این درحال حاضر به اعتقاد و باور جعفر سبحانی، علامه مجلسی را می‌اقتدار اولیه کسی دانست که به اجمال از تعبیر و تفسیر موضوعی سود شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرده میباشد.[۴۶]

اثر ها فراوانی به صورت غیر وابسته با منش تعبیر و تفسیر موضوعی تألیف گردیده‌است؛ به عنوان مثال منشور جاوید، تاثیر جعفر سبحانی، تعبیر موضوعی قرآن کریم و مهربان، نوشته عبدالله جوادی آملی، و معارف قرآن، نوشته محمدتقی مصباح یزدی. اثراتی نیز برای تسهیل دسترسی به آیه ها مربوط به یک مورد خاص تألیف گردیده که معجم موضوعی قرآن کریم ومهربان خوانده می شوند؛ برای مثال تمدن موضوعی قرآن کریم و مهربان، از محمود رامیار، و المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، نوشته محمد فؤاد عبدالباقی.

تعبیر و تفسیر تطبیقی
نوشته ی علمیٔ مهم: تعبیر و تفسیر تطبیقی (مقارن)
تعبیر تَطْبیقی یا این که تعبیروتفسیر مُقارَن، یک کدام از نحوه‌های تعبیر و تفسیر قرآن میباشد که معنای آیه با استعمال از مقایسه بعضا بینش‌های تفسیری با یکدیگر پر‌نور میگردد.[۴۷] با استفاده این نحوه، نقاظ ضعف و قوت بینش‌های متفاوت تفسیری، آشکار می گردد و آدم میتواند نگرش تفسیری رفیعتر را گزینش نماید.[۴۸] بعضا پژوهشگران، تعبیروتفسیر تطبیقی را بر سه پیمانِ ۱. تعبیر و تفسیر تطبیقی میان قرآن و عهدین، ۲. تعبیر تطبیقی میان مذهب‌ها اسلامی، ۳. تعبیر تطبیقی در بین قرآن و علم ها دیگر، تقسیم نموده است.[۴۹]

تعبیروتفسیر علمی
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: تعبیر و تفسیر علمی
در‌این طرز تفسیری، مفسر می کوشد فی مابین آیه‌ها قرآن و یافته‌های دانش تجربی ارتباطی بیابد و به گستردن آن بپردازد. از این نحوه، با بینش مخالف و موافق، تعاریف مختلفی گردیده و در اکثر اوقات آن‌ها به سخنان امام محمد غزالی (متوفی ۵۰۵) و عیب گیری ابوالقاسم شاطِبی (متوفی ۵۹۰) استناد شد‌ه‌است. این دو اندیشمند پیشگام، به رغم اینکه تعبیر و تفسیر مستقلی بر قرآن ننگاشته‌اند، در دعوا از علم ها ضروری برای ادراک قرآن، به‌این مسئله پرداخته‌اند که آیا می‌اقتدار در تعبیر و تفسیر قرآن از علومی سود گرفت که در طی نزول قرآن برای عموم ناشناخته بوده میباشد. غزالی موافق فایده گیری از این علم ها میباشد و به تقلید از آرای او، زرکشی (متوفی ۷۹۴) و سیوطی (متوفی ۹۱۱) آرایی در تأیید تعبیر علمی ابراز داشته‌اند. همینطور از در میان تفاسیر کهن، التفسیرالکبیر فخر رازی (متوفی ۶۰۶) را مثال‌ای عملی از این طریق دانسته‌اند. شاطبی اول مخالف این نگرش بوده میباشد.