حسن بن محمد بن حسن طوسی (درگذشته پس از ۵۱۱ق/۱۱۱۷م) دارای اسم و رسم به ابوعلی طوسی یا این که موثر ثانی فرزند روضه خوان طوسی، فقید، محدث و یکیاز مهم ترین رینگهای واسطه در سلسله اسانید شیعه مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.
نسب و تحصیلات
تاریخ ظریف ولادت و وفات ابوعلی طوسی پرنور وجود ندارد، ولی با اعتنا به اینکه وی نزدیک به ۴۵۵ق از روضه خوان طوسی اذن ماجرا اخذ داشته میباشد، میاقتدار مجال به دنیا آمدن اورا وسطهای نصفه نخستین، قرن پنجم هجری قمری تقریب زد.[۱] واپسین اگاهی از حیات او مرتبط با ۵۱۱ق میباشد که عمادالدین طبری در امسال در نجف از وی دریافت حدیث نموده است،[۲] بعضا بهخیال و خاطر اقامتش در نجف اشرف، به او کنیه «غروی» آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد دادهاند.[۳]
اما احتمالاً ابوعلی در ۵۲۰ق زنده نبوده میباشد، چون هبة الله بن نماء که در سال جاری در نجف به علم آموزی اشتغال داشته، با واسطه و با قید «رضی الله عنه»( که معمولاً درباره مردگان بکار میرود) از وی داستان نموده است.[۴] به هر روی باتوجه به طبقه رجالی او، گفتۀ صفدی[۵] که وفات اورا نزدیک به ۵۴۰ق دانسته میباشد و نیز گفته ابن شاکر کُتُبی [۶] که به صراحت اسم او را در وفیات سال نام برده آورده، رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد خطا میباشد.
ابوعلی که از خاندانی مالکاسم برخاسته بود، در مدرسه پدرش روحانی طوسی طلب دانش کرد و در علم ها شرعی به محورای رسید که به او کنیه موثر داده شد و برای تمایز از روحانی اثر گذار، موثر ثانی نیز خوانده شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد می شد.[۷]
اساتید
پدرش روحانی طوسی: ابوعلی در بغداد و نجف اشرف همراه پدرش بود و همگی تصنیفات اورا نزدش خوانده میباشد. ابوعلی از راز ارادت، بابا را با عبارت السعید الوالد حافظه میکرد. روحانی الطائفه ضمن اذنای که در سال ۴۵۵ق به پسر و تعدادی بدن دیگر داده، در سال ۴۷۷ق در انتهای کتاب وقف تهذیب الاحکام اذنطومار دیگری نیز برای ابوعلی نوشته میباشد.[۸]
ابوعلی غیر از بابا، نزد شیوخی تعدادی از امامیه و غیر وی مانند سلار دیلمی، ابن صقال، ابوطیب طبری، خَلّال و تَنوخی[۹] علم فراگرفت.
سید محسن امین بعد از بیان نام ابوطیب طبری، ضمن و تنوخی میگوید: ما به صحت نمیدانیم این سه نفر کیستند و آن ها را از عهد ابن حجر عسقلانی نقل کردیم.[۱۰]
نویسندگان غالباً ابوعلی طوسی را باتقوا، خداپرست، فقیه و ولی ثقه دانستهاند و طالبان پیوسته جهت دریافت دانش نزد وی میشتافتند.[۱۱]
شاگردان
اشخاص بخش اعظمی نزد طوسی به آموزش علم پرداختند، از آن پاراگرافاند:[۱۲]
عمادالدین طبری
ابوالفتوح احمد بن علی رازی
طبرسی صاحب و مالک مجمع البیان
حسین بن احمد بن طحال مقدادی
علی بن شهرآشوب
ابن رُطَبه سوراوی
هبة الله سقطی
الیاس بن هشام حائری
محمد بن محمد نسفی
عبیدالله بن حسن بن بابویه
ابن ادریس حلی
ادبالله راوندی
واعظ جرجانی
حسین طحال مقدادی[۱۳]
افضل الدین مهابادی نویسنده کتاب فی الاعراب[۱۴]
آوازه و رده
آنچه سبب ساز شدهاست که ابوعلی طوسی در میان رجال امامیه بسیار آیتم دقت قرار گیرد، روایاتش از روحانی طوسی و نیز وجود اسم وی در قریب به رخداد اجازات روایی شیعه میباشد. چنانکه از ۳ راوی مهم روحانی طوسی، یعنی ابوالصمصام ذوالفقار بن محل پرستش، ابوالوفا عبدالجبار بن عبدالله رازی و ابوعلی طوسی،[۱۵] با نظری آماری به سلسلۀ اسانید، میقدرت اخذ که اسم ابوعلی میباشد که در بیشتر آنها نام برده میباشد.
گفتنی میباشد که روضه خوان طوسی تحت عنوان رینگای مهم در اسانید امامیه که راههای اکثری در داستان اثر ها پیشینیان داشته، آنها را به فرزندش ابوعلی منتقل نموده است. هم اکنون با آنچه دربارۀ ابوعلی گفته شد، نقش وی تحت عنوان رابط فی مابین گذشتگان و آیندگان خویش در اسانید احادیث و اجازات امامیه به خیر و خوبی پرنور می گردد.
روحانی مرتضی انصاری (متوفای۱۲۸۰ق) در فرائد الاصول روایتی را که در سلسله مدرک آن شخصی مجهول جای دارد، نقل کرده البته آن را همچون درست دانسته میباشد. مدرس دانا سید محمدجواد فرضی تهرانی می گوید: انگیزه درست بودن این داستان با وجود راوی مجهول این میباشد که آن را روحانی ابوعلی داستان نموده است و وی مردی ثقه میباشد که از غیرمُعتَمَد قصه نمینماید.[۱۶] القابی که پژوهشگران ابوعلی را با آن حافظه کردهاند نیز حاکی از مقام والای وی فی مابین وی میباشد. چنانکه بعضا اورا مفیدالدین یا این که موءثر ثانی [۱۷]خطاب کرده و برخی دیگر کنیه الشیخ الموید و بعضا نیز کنیه مؤتمن به او دادهاند.[۱۸]
تأثیرگذار در اسانید اجازات و احادیث
ابوعلی نیز به نوبۀ خویش با جابجایی شیوه های یادشده به شاگردانش، به ویژه عمادالدین طبری، ابن رطبۀ سوراوی و الیاس بن هشام، تحت عنوان رینگای اصلی در سلسلههای اسانید اجازات و احادیث اجرای نقش نموده است.[۱۹]
ابوعلی یک کدام از مهم ترین مروجان فقه روحانی طوسی میباشد. تفصیل وی بر کتاب النهایة خویش شاهدی حاذق بر این مدعی میباشد.[۲۰] او در جایگاه یک فقید مالک لحاظ، ایده ها و آرائی خاص خویش در فقه داشته میباشد. عهد وجوب استعاذه در خواندن نماز و غیر آن که از فتاوای شاذ به شمار میرود، از آرای منسوب به او می باشد.[۲۱]
اثر ها
حسن بن محمد بن حسن طوسی (درگذشته پس از ۵۱۱ق/۱۱۱۷م) دارای اسم و رسم به ابوعلی طوسی یا این که موثر ثانی فرزند روضه خوان طوسی، فقید، محدث و یکیاز مهم ترین رینگهای واسطه در سلسله اسانید شیعه مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.
نسب و تحصیلات
تاریخ ظریف ولادت و وفات ابوعلی طوسی پرنور وجود ندارد، ولی با اعتنا به اینکه وی نزدیک به ۴۵۵ق از روضه خوان طوسی اذن ماجرا اخذ داشته میباشد، میاقتدار مجال به دنیا آمدن اورا وسطهای نصفه نخستین، قرن پنجم هجری قمری تقریب زد.[۱] واپسین اگاهی از حیات او مرتبط با ۵۱۱ق میباشد که عمادالدین طبری در امسال در نجف از وی دریافت حدیث نموده است،[۲] بعضا بهخیال و خاطر اقامتش در نجف اشرف، به او کنیه «غروی» آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد دادهاند.[۳]
اما احتمالاً ابوعلی در ۵۲۰ق زنده نبوده میباشد، چون هبة الله بن نماء که در سال جاری در نجف به علم آموزی اشتغال داشته، با واسطه و با قید «رضی الله عنه»( که معمولاً درباره مردگان بکار میرود) از وی داستان نموده است.[۴] به هر روی باتوجه به طبقه رجالی او، گفتۀ صفدی[۵] که وفات اورا نزدیک به ۵۴۰ق دانسته میباشد و نیز گفته ابن شاکر کُتُبی [۶] که به صراحت اسم او را در وفیات سال نام برده آورده، رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد خطا میباشد.
ابوعلی که از خاندانی مالکاسم برخاسته بود، در مدرسه پدرش روحانی طوسی طلب دانش کرد و در علم ها شرعی به محورای رسید که به او کنیه موثر داده شد و برای تمایز از روحانی اثر گذار، موثر ثانی نیز خوانده شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد می شد.[۷]
اساتید
پدرش روحانی طوسی: ابوعلی در بغداد و نجف اشرف همراه پدرش بود و همگی تصنیفات اورا نزدش خوانده میباشد. ابوعلی از راز ارادت، بابا را با عبارت السعید الوالد حافظه میکرد. روحانی الطائفه ضمن اذنای که در سال ۴۵۵ق به پسر و تعدادی بدن دیگر داده، در سال ۴۷۷ق در انتهای کتاب وقف تهذیب الاحکام اذنطومار دیگری نیز برای ابوعلی نوشته میباشد.[۸]
ابوعلی غیر از بابا، نزد شیوخی تعدادی از امامیه و غیر وی مانند سلار دیلمی، ابن صقال، ابوطیب طبری، خَلّال و تَنوخی[۹] علم فراگرفت.
سید محسن امین بعد از بیان نام ابوطیب طبری، ضمن و تنوخی میگوید: ما به صحت نمیدانیم این سه نفر کیستند و آن ها را از عهد ابن حجر عسقلانی نقل کردیم.[۱۰]
نویسندگان غالباً ابوعلی طوسی را باتقوا، خداپرست، فقیه و ولی ثقه دانستهاند و طالبان پیوسته جهت دریافت دانش نزد وی میشتافتند.[۱۱]
شاگردان
اشخاص بخش اعظمی نزد طوسی به آموزش علم پرداختند، از آن پاراگرافاند:[۱۲]
عمادالدین طبری
ابوالفتوح احمد بن علی رازی
طبرسی صاحب و مالک مجمع البیان
حسین بن احمد بن طحال مقدادی
علی بن شهرآشوب
ابن رُطَبه سوراوی
هبة الله سقطی
الیاس بن هشام حائری
محمد بن محمد نسفی
عبیدالله بن حسن بن بابویه
ابن ادریس حلی
ادبالله راوندی
واعظ جرجانی
حسین طحال مقدادی[۱۳]
افضل الدین مهابادی نویسنده کتاب فی الاعراب[۱۴]
آوازه و رده
آنچه سبب ساز شدهاست که ابوعلی طوسی در میان رجال امامیه بسیار آیتم دقت قرار گیرد، روایاتش از روحانی طوسی و نیز وجود اسم وی در قریب به رخداد اجازات روایی شیعه میباشد. چنانکه از ۳ راوی مهم روحانی طوسی، یعنی ابوالصمصام ذوالفقار بن محل پرستش، ابوالوفا عبدالجبار بن عبدالله رازی و ابوعلی طوسی،[۱۵] با نظری آماری به سلسلۀ اسانید، میقدرت اخذ که اسم ابوعلی میباشد که در بیشتر آنها نام برده میباشد.
گفتنی میباشد که روضه خوان طوسی تحت عنوان رینگای مهم در اسانید امامیه که راههای اکثری در داستان اثر ها پیشینیان داشته، آنها را به فرزندش ابوعلی منتقل نموده است. هم اکنون با آنچه دربارۀ ابوعلی گفته شد، نقش وی تحت عنوان رابط فی مابین گذشتگان و آیندگان خویش در اسانید احادیث و اجازات امامیه به خیر و خوبی پرنور می گردد.
روحانی مرتضی انصاری (متوفای۱۲۸۰ق) در فرائد الاصول روایتی را که در سلسله مدرک آن شخصی مجهول جای دارد، نقل کرده البته آن را همچون درست دانسته میباشد. مدرس دانا سید محمدجواد فرضی تهرانی می گوید: انگیزه درست بودن این داستان با وجود راوی مجهول این میباشد که آن را روحانی ابوعلی داستان نموده است و وی مردی ثقه میباشد که از غیرمُعتَمَد قصه نمینماید.[۱۶] القابی که پژوهشگران ابوعلی را با آن حافظه کردهاند نیز حاکی از مقام والای وی فی مابین وی میباشد. چنانکه بعضا اورا مفیدالدین یا این که موءثر ثانی [۱۷]خطاب کرده و برخی دیگر کنیه الشیخ الموید و بعضا نیز کنیه مؤتمن به او دادهاند.[۱۸]
تأثیرگذار در اسانید اجازات و احادیث
ابوعلی نیز به نوبۀ خویش با جابجایی شیوه های یادشده به شاگردانش، به ویژه عمادالدین طبری، ابن رطبۀ سوراوی و الیاس بن هشام، تحت عنوان رینگای اصلی در سلسلههای اسانید اجازات و احادیث اجرای نقش نموده است.[۱۹]
ابوعلی یک کدام از مهم ترین مروجان فقه روحانی طوسی میباشد. تفصیل وی بر کتاب النهایة خویش شاهدی حاذق بر این مدعی میباشد.[۲۰] او در جایگاه یک فقید مالک لحاظ، ایده ها و آرائی خاص خویش در فقه داشته میباشد. عهد وجوب استعاذه در خواندن نماز و غیر آن که از فتاوای شاذ به شمار میرود، از آرای منسوب به او می باشد.[۲۱]
اثر ها
مراسم محرم و صفر در مسجد النبی کوهسنگی مشهد