???? ???? ????? ??????? ????

اخباری منقول از نبی اکرم(ص) وجود داراست که در موضع نهی از بنای مسجد بر قبور, به ریشه شناسی این شغل پرداخته و آن را به اقوام و پیروان ادیان پیشین بازمی گرداند. این خبر ها تحریرهای متعددی داراست؛ براساس تشابه های متنی و سندی, می توان آن‌ها را به شش دسته تقسیم کرد: 1-خبر‌ها عایشه, 2-خبر‌ها عایشه و ابنعباس, 3-اخبار ابن عباس, 4-اخبار ابوهریره, 5-خبرها ابن مسعود, و 6-خبر ها ابوعبیده بن جراح. این مقاله با به کار گیری از روش محاسبه سندها-متن به تاریخ گذاری مسجد النبی کوهسنگی مشهد این خبر‌ها پرداخته و بدین بهره رسیده میباشد که صورت اساسی خبر که در موضع نهی از اتخاذ مسجد از قبور به عنوان یک ویژگی قومی و مذمت این فعل میباشد, در نیمه اولیه قرن نخستین اشاعه داشته می باشد. گرچه می اقتدار اعلام‌کرد بعضی از تحریرهایی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد که این فعل را یک ویژگی فقهی جلوه داده و به لعن یهود و نصاری میپردازند در نیمه اولیه قرن نخستین ساخت شده اند و همزمانی آن با اخراج یهودیان از جزیره العرب و مشابه سازی آیین این حوزه‌ نیز آن را تایید می کند, البته قطعی میباشد که پروسه گسترش تحریرهای اخیر نسبت به صورت اساسی خبر در گذر مجال سیر افزایشی داشته و حتی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد در تحریرهای متاخرتر شاهد به کارگیری سیاسی از آن هستیم. بنای جامعه اسلامی بر محوریت مسجد نهاده گردیده است. مسجد با کارکردهای مختلف خود در ابعاد متفاوت اجتماعی و با تاکید بر جنبه معنوی, نقشی هدایت کننده برای انسان ها به سوی خداوند متعال داراست. آموزه های نشریافته از مسجد, همگی با جهت دهی زندگی فردی و اجتماعی بشر ها به صراط بی واسطه و در بهره, بهروزی او سامان یافته اند. مسجد, فارغ از از ظرفیت های درونی خود برای هدایت بشر ها, میتواند شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد در تعامل با دیگر ارگانهای جامعه فضای عمومی را مشابه فضای درونی خود نماید. انتظار عمومی از فضا پیرامون مسجد, تأثیرگذاری فضای معنوی درون مسجد بر گوشه و کنار آن می‌باشد. با وجود این, امروزه گوشه و کنار پیرامون مسجد, عمدتاً متأثر از زندگی اجتماعی بیرونی هست و مسجد به دلایل مختلفی تأثیرات کمی بر آن داراست و لذا شاهد ارتکاب انواع جرم ها, ناسازگارهای اجتماعی, تنش, سرقت, نزاع و. . . در محله و جوامعی هستیم که معمولاً مسجد هم وجود داراست. سؤال این است که مسجد در مواجهه با این مشکلات خُرد چه گونه می‌تواند کار کند و به سالم سازی فضا پیرامون کمک کند؟ طریق پژوهش نیز توصیفی تحلیلی هست. یافته های نماد میدهد, ظرفیت های سلامت سازی محیط اجتماعی پیرامون مسجد به نه شناسایی و تبیین نشده و لذا در عرصه شغل نیز کمتر به کار گرفته شد‌ه‌می‌باشد. مسجد میتواند با فعال کردن سازوکارهای تعامل خود با دور و بر پیرامون از قبیل, تمجید بخش های خاص مسجد و محله, به کار گیری از ظرفیت نخبگان علوم اجتماعی و مدیریتی, بهره گیری از توان مندی خانواده ها در واگذاری برخی از نقش های ارگان های رسمی, به سلامت سازی محله و اطراف پیرامون خود کمک کند و در شکل گیری جامعه اسلامی نقشی ویژه جاری ساختن نماید.

مسجد به عنوان یک مکان مقدس که به صورت روزانه در آنجا به عبادت پرداخته می‌گردد. نمودی از فضایی مقدس و معنوی هست. همواره معماران در زمان تاریخ از صدر اسلام تاکنون به گونه های روش ها همت نموده اند تا این مفهوم, یعنی تقدس را به روش های متفاوت به مخاطب خویش که همانا نمازگزاران میباشند القا نمایند. در اینجا برای بیان بعضی بعدها معماری که آرم دهنده بعد ها گوناگون معنوی و مقدس میباشند, تا آنجا که ممکن است وجوه گوناگون قدسی در طراحی وساخت مسجد بیان گشته میباشد. معماران مساجد چه در گذشته وچه در طول اکنون همواره عملکرد داشته اند که در کنار ساختار وکالبد ظاهری مسجد بعنوان یک مکان , به آن روح و تقدس بدهند. از آن جا که دست آنان در بیان مضامین مفهومی به علت محدویت های دینی, بسته بوده هست, براین اساس معماران مسلمان با کوشش و عملکرد فراوان با به کار گیری از هندسه, نقوش ساده شده گیاهی و نیز خوشنویسی و رنگ به بهترین صورت ممکن, مفاهیم مدنظر را به استفاده کننده منتقل نموده و در عین هم اکنون به فضای فیزیکی حالا و هوای معنوی و ملکوتی بخشیده اند. درین نوشته ی علمی عملکرد شده تا با تحلیلی اجمالی از معماری و با بیان مثال هایی از مساجد مشهور به عنوان استدلال به تحقیق و انتقاد معماری قدسی پرداخته شود.
هدف این نوشته‌ی‌علمی شناخت جامعه شناسانه مسجد با تکیه بر شناخت مسجد النبی کوهسنگی مشهد گفتمان های مسجد در کشور ایران بعد از ظهر معاصر است. سوال مهم ما این هست که چه طور می قدرت مسجد را در بستر جامعه مدرن شناخت؟ برای این منظور به کمک به حساب آوردن مذاکره های مسجد, این نهاد را در بستر اجتماعی, فرهنگی و تاریخی آن قرار می دهیم. از این منظر ما دیدگاه بیرونی فقاهتی به مسجد داریم و درصدد پژوهش مسجد از منظر معارف اسلامی نیستیم. منظور از گفتمان های مسجد نیز مباحث, نظریات و تلقی های گوناگون از مسجد میباشد. این گفتمان ها در هر فرصت و حالت تاریخی متناسب حالت خاص هر بعدازظهر انجام شده اند؛ و در آرا و اثرها دانشمندان, روحانیان, نویسندگان, رسانه های گروهی و مطبوعات منعکس آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد‌ه‌است.در‌این مطالعه چهار مذاکره مشمول گفت‌و‌گو سنتی, گفتمان سکولار, گفتمان ایدئولوژیک - انقلابی, و مذاکره ایدئولوژیک - انتقادی به مثابه گفت‌و‌گو های غالب مسجد در کشور‌ایران معرفی و ویژگی های هرمورد جدا تحقیق میگردند. آن‌گاه با تاکید و تمرکز بر گفت‌و‌گو ایدئولوژیک انتقادی که بر پایه ی تحقیقات جامعه شناختی میباشد ضمن ارایه نمونه هایی از این تحقیقات, مسایل کنونی مساجد در کشور ایران شناسایی و پژوهش شده اند. قسمت نهایی, فصل دسته رهیافت های طریق شناختی برای بازرسی مسجد می باشد.

 جدایی معماری از عرفان محال می نماید. این همبستگی میان ادیان الهی وهنر رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد بومی آن کشورها به خصوص شریعت مقدس اسلام آشکارتر است؛ پس می اقتدار خاطرنشان کرد عرفان متعلق به ذات و ماهیت آحاد ادیان می‌باشد, دین ابزاری موثرتر و سخنگوتر وشارحی بلندتر از هنر بالاخص معماری معابد و مساجد برای معرفی و حضور شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد خود نداشته است؛ همچنان که معماری نیز هیچ حمایت کننده ایی خوب از آئین اسلام نیافته می‌باشد. آیا می توان با نگاهی به پیشین معماری مساجد جمهوری اسلامی ایران تجلی مفاهیم عرفانی را بر روی در ودیوار ویا نقوش و اشکال آن رویت کرد؟ به عنوان مثال درمعماری مساجد کشور ایران چرا گنبد را به صورت کروی ساخته اند؟ و چرا همه سطح های بناها را نقش گل و بوته های انتزاعی وغیر حقیقی پوشانده میباشد؟ درین مقاله کارایی شده به طریق اسنادی و مشاهده بدون واسطه عنایت هنر معنوی و تجلی عرفان در معماری مساجد کشور‌ایران گزینه استیناف قرارگیرد و زیبایی های فراموش شده, یاد‌آوری شود ودر نهایت نقش مهم عرفان در جهت بخشیدن وهدایت هنر وهنرمندان به سوی مقصد الهی شان بیان شود.

مسجد، اسم مکان و در لغت به معنای جای سجده و عبادت میباشد[1] و در اصطلاح، به مکانی گفته میشود که رده عبادت و فروتنی میباشد. هر چندین کلمه مسجد در امر چهار دیواری خاصی به فعالیت می‌رود که برای عبادت ساخته شده است، البته در اسلام کلیه زمین، منزه و پاکیزه است و میتواند سجده‌گاه و مسجد مؤمن قرار گیرد.
نبی اکرم(ص) در حدیثی بعد از بیان فضیلت مسجد الحرام و مسجد الأقصی، به ابوذر فرمود: «حیثما ادرکتک الصلاة فصلِّ و الأرض لک مسجد؛[2] هر جا وقت نماز رسید، همان جا نماز بخوان که سرتاسر زمین برای تو مسجد می‌باشد».
کلمه مسجد، با صیغه‌های مختلف 29 بار در قرآن به شغل رفته و در بیشتر موارد، مراد مسجد الحرام می باشد که به عنوان نخستین مسجد روی زمین شناخته و برای عبادت مردم ایجاد شده است:
) إِنّ أَوّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلّذی بِبَکّةَ مُبارَکًا وَ هُدًى لِلْعالَمینَ(؛[3]
«نخستین خانه‌ای که برای مردم قرار داده شده است، خانه‌ای می‌باشد در مکه که مایه برکت و هدایت برای جهانیان می‌باشد».
مهم‌ترین نقش مسجد، مرکزیت بخشیدن به عبادت مسلمان‌ها میباشد. مسجد محیطی، میباشد که آدم چرک الود نباید وارد آن شود و دور و اطراف و زمین آن باید از هر گونه پلیدی محفوظ باشد.
مسجد خلال مرکزیت برای عبادت، محلی برای نشانه دادن اتحاد و هماهنگی امّت و تمسّک جمعی به «حبل الله» برای رسیدن به اهداف الهی و انسانی، مرکزی برای حکومت و بعد از آن، مکانی برای تعلیم و تعلّم بود.
در‌این نوشته، سعی در این میباشد که خلال آشنایی بیشتر با مقام و آداب مسجد، وظایف فرد در ازای مسجد و نقش مفید آن را در زندگی تبیین کنیم و گامی برای رونق بیشتر مساجد برداریم. ان‌شاء الله
الف) رده مسجد
مسجد در فرهنگ و تمدن اهل بیت(ع) مهمان‌خانه معبود در زمین، رده نزولد خیرات و برکات آسمانی، خانه دانایی و عبادت، عشق و علاقه و محبت، صفا و صمیمیت، ایثار و عفو وبخشش، تجلی‌گاه پردیس در زمین و تفریح‌گاه موحّدان میباشد.[4]
نبی اکرم(ص)، در اولین قدم برای تشکیل حکومت اسلامی، مسجد النبی را در مدینه مبنا‌گذاری کرد که اولیه پایگاه علمی، سیاسی، اجتماعی و حکومتی اسلام به شمار آمد و به عنوان راءس فراگیری معارف اسلامی و انسان ‌سازی و راءس حکومت و سیاست‌گذاری شناخته شد.
1. خانه پروردگار
خدا متعال میفرماید:
)وَ أَنّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدًا([5]؛
«مساجد برای خداست. پس احدی را جز او نخوانید»؛ یعنی همگی چیز در مساجد برای خداست و مسجد می بایست جای تبلیغ قیمت‌های الهی باشد.
نبی معبود(ص) فرمود: «در تورات درج شده است که: خانه‌های من روی زمین، مساجد میباشند. آفرین به کسی که خود را در خانه‌اش پاکیزه کند و آنگاه برای دیدارم به خانه‌ام بیاید. با خبر باشید بر صاحبخانه هست که میهمان را گرامی داراست؛ آنها که در ظلمات‌های شب به مساجد می‌روند، بشارت باد بر آن‌ها به نور درخشان در روز قیامت».[6]
امام راستگو(ع) فرمود: «بر شما باد به رفتن به مساجد؛ زیرا مساجد، خانه‌های خداوند در روی زمین می‌باشند. کسی که پاکیزه وارد آن ها خواهد شد، پروردگار اورا از گناهانش پاک می‌کند و او را در زمره زائران خودش می‌نویسد. پس در مساجد بسیار نماز و دعا بخوانید.[7]
در حدیث قدسی آمده میباشد: «مساجد خانه‌های من در زمین می‌باشند. مساجد برای اهل آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد آسمان نورافشانی می‌کنند؛ همانطو که ستارگان برای اهل زمین می‌درخشند».[8]
2. خانه پرهیزکاران
پیامبر پروردگار(ص) فرمود: «المَسجِد بَیتُ کُلِّ تَقیٍ؛[9]
«مسجد، خانه هر پرهیزکار میباشد».
در حدیث دیگر فرمود:
«مساجد، خانه پرهیزکاران هست و هر کس مسجد خانه‌اش باشد، پروردگار آسایش، ادب و عبور از صراط را برای او تضمین می‌کند».[10]
3. خانه مؤمن
از پیامبر اکرم(ص) نقل گردیده‌است که فرمود: «المَسجِدُ بَیتُ کُلِّ مُؤمِنٍ؛[11] مسجد، خانه هر مؤمن هست».
4. جایگاه پیامبران
فرستاده گرامی(ص) فرمود: «المَساجِدُ مَجالسُ الأنبیاءِ؛[12] مساجد، رده پیامبران می باشد».
5. برترین مکان
فرستاده معبود(ص) فرمود: «خَیرُ البِقاعِ المَسجِدُ وَ شَرُّ البِقاعِ الأسواقُ؛[13] بهترین مکان ‌ها مسجد می‌باشد و بدترین آنان بازار هست».
6. دوست داستنی‌ترین مکان
امام علی(ع) فرمود: «کسی که بخواهد به مسجد وارد گردد، با ادب و وقار وارد خواهد شد؛ چون مساجد، خانه‌های معبود و دوستداشتنی‌ترین زمین‌ها نزد خداست و دوستداشتنی‌ترین فرد پیش پروردگار، کسی می‌باشد که اولیه از همه وارد مسجد و بعد از تمامی، از آن خارج شود».[14]
رسول اکرم(ص) فرمود: «نشستن در مسجد برای من خوب از نشستن در پردیس میباشد؛ زیرا در پردیس خشنودی خودم مهیا می‌شود و در مسجد خشنودی خداوند به دست می‌آید».[15]
و در بیان دیگری فرمود: «أَحبُّ البِلاد اِلَی اللهِ مَساجِدُها وَ أبغَضُ البِلادِ إِلَی اللهِ اَسواقُها؛[16] محبوب‌ترین جا پیش پروردگار مساجد، و مبغوض‌ترین زمین پیش معبود بازارها هستند».
7. ساختن مسجد
از آن جا که مساجد در اسلام مقام بسیار مهمی دارند، بر ساختن و رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد تعمیر مسجد تأکید زیادی گردیده‌است. رسول اکرم(ص) فرمود: «مَن بَنی مَسجِداً وَلَو مَفحَصَ قَطاةٍ بَنَی اللهُ لَهُ بَیتاً فی الجَنَّةِ؛[17] هر کس مسجد بسازد، در صورتی‌که چه به اندازه خوابگاه مرغ سنگ‌خواره‌ای باشد، پروردگار برای او در پردیس خانه‌ای می‌سازد».
ولی هنگامی ساختن مسجد با ارزش میباشد و این تمامی ثواب دارد که غرض از ساخت آن، اعلای واژه و کلمه توحید و تبلیغ فرهنگ و تمدن اسلام ناب و مکتب پیامبران و امامان معصوم(ع) باشد؛ البته چنانچه مقصود غیر الهی و شیطانی باشد، نه تنها ارزش و ثوابی ندارد، بلکه سازنده آن مؤاخذه گردد. از این رو، معبود از او‌لین بانی مسجد در اسلام که مسجد قبا را تشکیل داد، این چنین خیال می‌کند:
)لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التّقْوى‏ مِنْ أَوّلِ یَوْمٍ أَحَقّ أَنْ تَقُومَ فیهِ فیهِ رِجالٌ یُحِبّونَ أَنْ یَتَطَهّرُوا وَ اللّهُ یُحِبّ الْمُطّهِّرینَ(؛[18]
«مسجدی که از روز استارت مطابق تقوا بنا شده، سزاوارتر میباشد که در آن به نماز قیام کنی؛ چون درین مسجد افرادی میباشند که دوست دارند منزه و منزه شوند و خدا پاکیزگان را دوست دارد».
ولی معبود به عده ای که با مقاصد دیگر مسجد ساختند، نه فقط ثوابی نمی‌دهد، بلکه با آنان به شدّت عکس العمل می‌کند و آن‌ها‌را منافق به شمار می آورد:
)وَ الّذینَ اتّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرارًا وَ کُفْرًا وَ تَفْریقًا بَیْنَ الْمُؤْمِنینَ وَ إِرْصادًا لِمَنْ حارَبَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنّ إِنْ أَرَدْنا إِلاّ الْحُسْنى‏ وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنّهُمْ لَکاذِبُونَ( [19]؛
«منافقان کسانی‌اند که مسجدی ساختند به مراد ضرروزیان رساندن به فرستاده و مؤمنان و تقویت کفر و ایجاد کرد تفرقه دربین مؤمنان و کمین‌گاه برای عده ای که با خدا و پیامبرش نزاع کرده بودند، و آن ها قول خیال می‌کنند که نظری جز نه نداشته‌ایم امّا پروردگار سند می‌دهد که دروغ می گویند».
آن‌گاه خدا اضافه می‌کند:
) لا تَقُمْ فیهِ أبداً(؛
«هیچ وقت در آن مسجد نماز اقامه نکن یا هیچ وقت در آن مسجد نایست».
از این آیات بر می‌آید که «مسجدسازی» می بایست بر اساس تقوای الهی بنیان‌گذاری خواهد شد و هدف این باشد که پروردگار در آنجا عبادت و گران قدر داشته گردد و محل اجتماع عده ای باشد که علاقه دارا‌هستند به سوی آفریدگار حرکت کنند و خود را منزه و پاکیزه سازند و خودسازی کنند و اهداف الهی را در آنجا به اعمال درآورند. و مسجد می بایست مرکزی برای اجتماع و اتحاد مسلمانان باشد و نفع اسلام و مسلمین در آن آیتم اعتنا قرار گیرد، نه اینکه محلّ باند‌بازی و تفرقه و ضرروزیان رساندن به مسلمانها و موجب بدبینی به آفریدگار باشد و در آن شرک و الحاد و شرک تقویت گردد.
در آیه دیگر، قرآن صریحاً می‌فرماید:
)ما کانَ لِلْمُشْرِکینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللّهِ فرمانرواِآیینَ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَ فِی النّارِ هُمْ خالِدُونَ([20]؛
«مشرکان را نرسد که مساجد آفریدگار را آباد کنند، با آنکه خود شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد شاهد بی دینی خویشتن‌اند؛ چه اینکه اعمال آن ها بی‌اجز و باطل می باشد و خود در دوزخ جاودان‌اند».
آن‌گاه می فرماید: )إِنّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ اْلآخِرِ وَ أَقامَ الصّلاةَ وَ آتَى الزّکاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاّ اللّهَ فَعَسى‏ أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَآئینَ[21](؛
«مسجدهای پروردگار را صرفا کسی آباد می‌کند که به خداوند و روز جزا ایمان داراست، نماز به پا کند، زکات دهد و جز از خدا نترسد. باشد که آن ها از هدایت یافتگان باشند».
گروهی از مفسران معتقدند که خواسته، عمران ظاهری نیست بلکه این واژه و کلمه بر عمران معنوی نیز دلالت دارد که همان آباد نگاه‌داشتن مساجد و حضور در آن ها برای ادای نماز و کارهای سودمند می باشد؛ چنان که میبدی در تفسیرش گفته میباشد: «عمارت مسجد، آمدن و نشستن در آن می باشد و به قولی، بالا بردن بنای مسجد و نیکو کردن آن و به قولی عمارت مسجد، عبادت کردن، نماز تلاوت و طواف در آن میباشد».[22] آیت الله مکارم شیرازی نیز می‌فرماید: «آیه مضمون‌ وسیعی دارد و همه امور را در بر می گیرد».[23] زمخشری نیز بعد از نقل هر دو لحاظ از رسول اکرم(ص) نقل می‌کند که معبود فرمود: «إِنَّ بُیوتی فی ألارضِ المَساجِدَ، وَ أنَّ زُوّاری فیها عُمّارُها؛[24] مساجد، خانه‌های من در زمین هستند و در میان آبادکنندگان مساجد، همانا ملاقات کنندگان من قرار دارا‌هستند».
8. آبادی معنوی مساجد
روزی نبی پروردگار(ص) خطاب به ابوذر فرمود: «در تعمیر و آبادانی مساجد بکوش که ثواب آن از حوزه‌ پروردگار، بهشت میباشد».
ابوذر پرسید: مساجد را چه‌طور آباد کنیم؟
نبی(ص) فرمود: «در مساجد با صدای بلند حرف نگویید، صحبت باطل و کلام خطا نزنید و دادوستد و خرید و فروش نکنید. ای اباذر! تا در مسجد هستی، بکوش یاوه و بیهوده نگویی و در شرایطی‌که این یک سری فرمان را رعایت نکردی، روز قیامت جز خویشتن را شماتت و نکوهش مکن».[25]
امام صادق(ع) از نبی اکرم(ص) نقل می‌کند که فرمود: «چون آفریدگار گران قدر و بزرگ ببیند که اهل یک آبادی (شهر یا روستا) در نافرمانی او زیاده‌روی کرده‌اند، اما در میان آن‌ها سه تن مسلمان (واقعی) میباشد، خطاب فرماید: «ای گناه‌کاران و افرادی که از امر‌های من سر برتافته‌اید! در‌صورتی‌که فی مابین شما مؤمنانی نبودند که با یکدیگر کریم و مهربان‌اند و با نمازگزاردنشان، زمین و مساجد من را آباد می‌گردانند، و در سحرگاهان استغفار می‌کنند، عذابم را بر شما فرود می‌آوردم».
مرحوم نوری در پایین حدیث مزبور می‌نویسد: «حدیث در‌این مضمون‌ صراحت دارد که خواسته از عمران مساجد، دایر نگاه‌داشتن آنان به وسیله نماز، دعا، خیال و خاطر پروردگار، قرائت قرآن و جز اینهاست، نه تعمیر و ترمیم سقف و دیوار آن».[26]
یک نکته
گاهی بشر نمی‌تواند در مسجد حضور یابد و به دلایلی بایستی فریضه نماز را در خانه بجا آورد. از این رو، در اسلام پیشنهاد گردیده‌است که اتاقی را برای نماز و سر و نیاز اختصاص دهد؛ همانطور که امروزه نمازخانه‌هایی را در ادارات، هواپیماها و .... اختصاص داده‌اند. امام راستگو(ع) در نامه‌ای به شخصی به نام مسمع نوشت: «دوست دارم که یک کدام از اتاق‌های رده را مسجد قرار دهی».[27] آن حضرت در حدیث دیگری فرمود: «علی(ع) در منزل خود اتاقی را که نه کوچک بود و نه بلندمرتبه، اختصاصی نمازش قرار داده بود».[28]
ولی روشن است که این فرمان نباید موجب شود که بشر حضور کمتری در مساجد پیدا کند. از این‌رو، بر حضور در مساجد عمومی، به خصوص مساجدی که ویژگی خاص دارا هستند، بسیار تأکید و ثواب‌های زیادی برای نماز تلاوت در در آنان بیان شده هست.
9. اثرها رفتن به مسجد
امام درست گو(ع) فرمود: «من مَشی إلی المَسجِدِ، لَم یَضَع رِجلَهُ عَلی رَطبٍ وَلا یابِسٍ إلاّ سَبّحَت لَهُ الارضُ إلی الأرضینَ السابِعةَ؛[29] هر کس به طرف مسجد قدم بردارد، پایش را بر تر و کم آبی نمی‌گذارد، جز آنکه زمین تا طبقه هفتمش برای او تسبیح میگوید».
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «بشارت باد بر اشخاصی که در ظلمات شب به طرف مساجد می روند به نوری که در روز قیامت برای آن‌ها پیدا می شود».[30]
در بیان دیگری فرمود: «هر که برای شرکت در نماز جماعت به مسجدی رود، برای هر قدمی که بر می دارد، هفتاد هزار حسنه برایش نوشته شود و به همان اندازه درجاتش بالا رود و در شرایطی که در آن فعلا بمیرد، آفریدگار هفتاد هزار فرشته بگمارد که در قبرش به دیدار او پروسه و انیس تنهایی او باشند و تا وقتیکه برانگیخته شود، برایش آمرزش بخواهند».[31]
10. حضور در مسجد
پیامبر اکرم(ص) به ابوذر فرمود: «ای اباذر! مادامی که تو در مسجد هستی، خداوند در مقابل هر نفسی که می‌کشی، یک مرتبه در فردوس به تو عطا می‌کند و فرشتگان بر تو درود می‌فرستند و برای تو برای هر نفس در مسجد، ده حسنه می‌نویسند و ده گناه از تو پاک می‌کنند».[32]
و در حدیث دیگری فرمود: در مسجد به انتظار نماز نشستن، عبادت هست، مگر آنکه حدثی از او سر زند ». عرض شد: ای رسول آفریدگار! حدث چیست؟ فرمود: «غیبت کردن».[33]
11. ثواب نماز در مسجد
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «نماز در مسجد من (مسجد النبی(ص)) پیش خدا، معادل ده هزار نماز در مساجد دیگر میباشد، مگر در مسجد الحرام که نماز در آن، متساوی صد هزار رکعت می‌باشد».[34]
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «ثواب نماز در بیت‌المقدس، مساوی هزار رکعت نماز میباشد و نماز در مسجد اعظم (جامع)، برابر صد نماز است و نماز در مسجد محله و خاندان ،ثواب 25 رکعت نماز را داراست و در مسجد بازار، دوازده برابر نماز میباشد و نماز در خانه، به اندازه یک نماز ثواب دارد».[35]
حضرت امام خمینی(ره) می فرماید:
«در شرع مقدس اسلام بسیار توصیه گردیده است که نماز را در مسجد بخوانند و بهتر از کلیه مسجدها، مسجد الحرام میباشد و بعد مسجد پیامبر اسلام(ص)، سپس مسجد کوفه، بعد از آن مسجد بیت المقدس، سپس مسجد جامع هر شهر و آنگاه مسجد محله و پس از مسجد محله، مسجد بازار میباشد».
و آن گاه می‌فرماید: «زیاد رفتن به مسجد و رفتن به مسجدی که نمازگزار ندارد، مستحب می‌باشد و اهل یک محل مسجد در‌صورتی‌که عذری نداشته باشد، مکروه میباشد در غیر مسجد نماز بخواند».[36]
12. بی‌توجهی به مسجد
در حدیثی از رسول اکرم(ص) آمده میباشد که فرمود: «لا صَلاةَ لِجارِ المَسجِد إلاّ فی المَسجدِ؛[37] نمازی برای اهالی مسجد نیست، مگر در مسجد».
در حدیث دیگر فرمود: «هر که در مسجد ندای نماز را بشنود و سوای علت از آن خارج گردد، منافق هست، مگر اینکه قصد رجوع داشته باشد».[38]
امام امت(ره) فرموده می باشد: «مستحب می باشد انسان با هر کس در مسجد حاضر نمی‌شود، خوراک نخورد و در کارها با او مشورت کردن نکند و هم محلی او نشود و از او زن نگیرد و به او زن ندهد».[39]
و از امام صادق(ع) بیان شده که فرمود: «مساجد از همسایگانش که آن را زیارت نکردند، نزد خدا شکایت کردند. خداوند به آنها وحی کرد: به عزت و جلالم پیمان که نمازشان را نپذیرم و عدالت آنان را در میان مردم آشکار نسازم و رحمت من به آن ها نرسد و در بهشتم در جوار خویش قرارشان ندهم».[40]
ب) آداب مسجد
1. آداب ورود به مسجد
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «کسی که بخواهد وارد مسجد گردد، مودب و ادب وارد خواهد شد؛ زیرا مساجد، خانه‌های خدا و دوستداشتنی‌ترین محل‌ها پیش آفریدگار هستند».[41]
از اهل بیت(ع) بیان شده که فرموده‌اند: «خوب آن می باشد که هنگام ورود به مسجد، شروع با پای راست وارد شوی و هنگام خروج، با پای چپ خارج شوی».[42]
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «لا تَدخُلِ المَسجِدَ إلاّ بِالطَّهارَة وَ مَن دَخلَ مَسجِداً بِغَیرِ الطَّهارَِةِ فَالمَسجِدُ خَصمُهُ؛[43] وارد مسجد نشو، مگر با طهارت، و هر کس فارغ از آن وارد خواهد شد، مسجد دشمن او خواهد بود».
فاطمه زهرا(س) فرمود:
«فرستاده زمانی که داخل مسجد میشد، چنین می‌فرمود: «بِسم اللهِ، اللَّهُم صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَاغفِر ذُنُوبی وَ افتَح أبوابَ رَحمَتِک؛ به نام آفریدگار، خدایا! بر محمد و آلش درود بفرست، و گناهانم را ببخش و درهای عفو و بخشش خود را برایم باز کن».[44]
2. آداب حضور در مسجد
امام درست گو(ع) فرمود: «هر گاه داخل مسجد شدی، ثنا و سپاس پروردگار بگو و بر فرستاده صلوات بفرست».[45] نبی اکرم(ص) فرمود: «مساجد را گذرگاه قرار ندهید، مگر اینکه دو رکعت در آن نماز بخوانید».[46] امیرمؤمنان(ع) فرمود: «سنت این میباشد که زمانی در مسجد می‌نشینی، رو به قبله باشی».[47] نبی آفریدگار(ص) فرمود: «ای اباذر! هر نشستی در مسجد بیهوده می باشد، مگر نماز قرائت یا ذکر بیان کردن، پی‌علم بودن و سؤال علمی کردن».[48]
در بیان دیگری از آن حضرت آمده می‌باشد: «اِنَّما نُصِبَتِ المَساجِدُ لِلقُرآنِ؛[49] همانا مساجد برای قرآن بنا گذارده شده‌اند».
طبق این بیان، مساجد مکانی برای شناخت، شناساندن و فراگیری قرآن و حقایق آن و اجرای برنامه‌ها و دستورهای آن باید باشد؛ چنان که در بعدازظهر رسول اکرم(ص) و امامان(ع) چنین بود.
بنابراین بایستی مساجد را عملاً تکریم و احترام آنان را محافظت کنیم و در توا‌ن توان از آنان فایده برگیریم و از آنچه در شأن مساجد و خانه‌های خدا نیست، بپرهیزیم.
در حدیثی از امام راست گو(ع) آمده است: «إنّما اُمِرْنا بِتَگران قدرِ المَساجدِ لأنّها بُیوُتُ اللهِ فِی الأرض؛[50] ما مأمور به بزرگداشت مساجد شده‌ایم؛ زیرا مساجد، خانه‌های خداوند در روی زمین‌ به شمار می‌آیند».
در جای دیگر فرمود: هر کس مسجد را گرامی و از افکندن آب دهان و بینی در آن دوری کند، در روز قیامت در حالی به لقای الهی نائل گردد که ذوق زده میباشد و نامه اعمالش به دست راستش داده میگردد».[51]
3. کارهای ناروا در مسجد
امام درست گو(ع) فرمود: «جَنِّبُوا مَساجِدَکُم الشِّراءَ وَالبَیْعَ»؛[52] مساجد خود را از خریدوفروش دور نگهدارید».
رسول اکرم(ص) فرمود: «ورود به مسجد برای افراد جُنب و حایض، جایز نیست».[53]
در بیان دیگری فرمود: «صحبت ناروا در مسجد، حسنات را می‌خورد؛ آن گونه که ستوران علف‌ها را می خورند».[54]
و فرمود: «مَن نامَ فِی المَسجدِ بِغَیرِ عُذرٍ إبتَلاهُ اللهُ بَلاءً لازَوالَ لَهُ؛[55] هر که سوای عذر در مسجد بخوابد، پروردگار او‌را به بلایی گرفتار می‌کند که از در میان رفتنی نیست».
آرزو‌می‌باشد‌ با منفعت‌گیری هر چه بیشتر از دستورهای باارزش مکتب اهل بیت(ع)، روز به روز شاهد پررونق‌تر شدن مساجد باشیم. ان‌شاء الله

مَسْجد جای عبادت خداوند و خواندن نماز که ممکن می باشد ساختمانی محدود یا این که زمین بدون سقف و دیوار باشد. مسجد قبا اول مسجدی می باشد که در اسلام ساخته شد.

در شریعت اسلامی، مسجد آداب و احکامی ویژه داراست. از مسجد غالباً برای عبادت جمعی و شغل‌های شرعی گروهی استعمال میشود و مهم‌ترین عبادتی که در آن به جا میاورند، نماز جماعت میباشد.

مسجد ضمن کاربرد عبادی، کارکردهای اجتماعی، سیاسی، آموزشی و قضایی برای مسلمان ها داشته که برخی از این کارکردها تا به امروز ما‌نده هست. مساجد در کشور‌ایران، نقش مهمی در موفقیت انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ش انجام کردند.

فهرست
۱ مضمون‌‌شناسی
۲ مسجد در قرآن
۳ پیشینه مسجد در اسلام
۴ احکام و آداب مسجد
۵ التفات و فضیلت مسجد
۶ معماری
۶.۱ منبر
۶.۲ محراب
۶.۳ مناره
۶.۴ مقصوره
۷ کارکردها
۷.۱ کارکرد آموزشی
۷.۲ کارکرد اجتماعی
۸ نقش مسجد در انقلاب اسلامی ایران و مدد مقدس
۹ جستارهای متعلق
۱۰ پانویس
۱۱ منابع
مضمون‌‌شناسی
«مسجَد» در گویش عربی به معنای نهادن پیشانی بر زمین و به خاک افتادن به نشانه کمال فروتنی است و مسجِد به معنای جایی میباشد که در آنجا سجده می‌نمایند.[۱] بعضی معتقدند واژه و کلمه مسجد از کلمه و واژه‌ای غیر عربی «msgď» به معنای محل عبادت دریافت شد‌ه‌میباشد که در متن ها گویش آرامی مرتبط با قرن پنجم قبل از به دنیا آمدن مسیح وجود دارد.[۲] در بعد از ظهر قبل از اسلام این کلمه برای اشاره به هرجا و معبدی بوده که در آن پروردگار را عبادت می‌کرده‌اند.[۳] بعضی معتقدند کلمه و واژه «مساجد» در آیه چهلم سوره حج در همین مضمون‌ به کار رفته میباشد.[۴]

دهخدا با استناد به منابع دیرین و بیان مثال‌های بسیار مسجد النبی کوهسنگی مشهد از آن‌ها نوشته است که واژه عربی مسجد، در اصل، به طور کلمه و واژه «مَزگِت» از گویش آرامی وارد عربی و فارسی شد‌ه‌است.[۵] وی به گزارش این منابع آورده هست که حروف «ز»، «گ» و «ت» در عربی به «س»، «ج» و «د» عوض شده و مسجد در عربی یعنی مکان سجده کردن. به نقل این منابع، مزگت به معنای نمازخانه، خانۀ خداوند، «منزل‌ای که برای پرستش آفریدگار بسازند و هرکس خواست در آن عبادت نماید» و نظائر آن می‌آمده است.[۶]

مسجد در اصطلاح رایج فعلی به معنای عبادتگاه خاص مسلمانان و محل نماز قرائت آنهاست. گفته‌اند از آن رو که مسلمان‌ها در نماز، سجده می‌نمایند و سجده غایت خشوع در عبادت میباشد، این جای را مسجد به معنای مکان سجده نامیده‌اند. مسجد، به نظر دینی احکامی ویژه دارااست و به لحاظ دنیوی ممکن می باشد عبارت از یک ساختمان محدود بین دیوارها یا این که یک زمین فارغ از سقف و دیوار باشد.[مستلزم منبع]

«مسجد جامع» نیز به معنای مسجد به عمل می‌رود اما غالبا خواسته از این کلمه مسجدهای بزرگ یا این که مساجدی در شهرها میباشد که نماز آدینه در آن اقامه میشود.[۷]

مسجد در قرآن
کلمه مسجد بیست و هشت توشه به صورت گردآوری و مفرد در آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد قرآن به کار رفته میباشد که در برخی از آن ها از عنایت مسجد و نگهداری آن صحبت رفته میباشد؛ مثلا: «إِنَّما یعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّكاةَ وَ لَمْ یخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسی أُولئِكَ أَنْ یكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِین (ترجمه: مساجد را تنها كسی آباد میكند كه به خداوند و روز قیامت ایمان آورد و نماز را برپا دارااست و زكات بدهد و از كسی جز معبود نترسد- آرزو‌میباشد‌ آنها هدایت یابند.)[ توبه–۱۸]

مالکیت مسجد در قرآن به خدا منسوب شده است.(جن/۱۸) از امام درست گو(ع) از انگیزه احترام مساجد پرسیدند، آن حضرت در جواب گفتند: «چون مساجد منزل‌های آفریدگار در زمین‌اند».[۸]

در آیه ۱۲۵ سوره بقره، به مسجد مکه که به عبارتی مسجدالحرام است، تحت عنوان مکانی برای فعالیت‌های آیینی و نیز محل گرد هم آمدن اشاره شد‌ه‌است [۹] و در آیه ۹۶ سوره آل عمران این مسجد تحت عنوان اول منزل‌ای که برای عبادت عموم برپا گردیده، نام برده می باشد.[۱۰]

پیشینه مسجد در اسلام
عبدالحسین زرین‌کوب:

«که اظهار کرد در اسلام، آئین را با هنر سازش وجود ندارد؟ برعکس، این هردو یکدیگر را در آغوش می‌کشند و آن هم در مسجد.»[۱۱]

بنابر تعالیم نبی اکرم(ص)، عبادت پروردگار و نماز، به مکانی خاص نیاز ندارد و در هر جایی از زمین می‌قدرت معبود را عبادت کرد و نماز گزارد؛ چنان که در حدیثی از آن حضرت نقل گردیده‌است: «جُعِلَت لِی كُلَّ أرضٍ طَیبَةٍ مَسجِداً وَ طَهوراً (همه زمین برای اینجانب تمیز و مسجد قرار داده شده است.»[۱۲]) بدین رو، مسلمان ها قبل از هجرت، جایی خاص برای نماز گزاردن نداشتند و هر جا که قابلیت آن مهیا بود نماز می‌خواندند و نبی(ص) یاور اشخاصی انگشت‌شمار مانند امام علی (ع) نماز را به طور مخفیانه رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد ادا می کرد.[۱۳] بنابر گزارش‌هایی در منابع تاریخ اسلام، آن حضرت بعداز علنی شدن دعوت، گاهی کنار کعبه نماز می‌گزارد.[۱۴]

مسجد قبا اولیه مسجدی میباشد که در اسلام ساخته شد. وقتی پیامبر از مکه به مدینه می‌آمد، قبل از ورود به مدینه یک هفته در قبا ماند و درین مجال به درخواست عموم مسجدی در‌این حوزه‌ ایجاد کرد. برخی گفته‌اند این مسجد به سفارش عمار یاسر ایجاد شده است.[۱۵]

با سفر مسلمانها به مدینه، فرستاده مکانی را برای نماز جماعت و نیز گردهمایی مسلمانها برگزید و با ملازمت مؤمنان آن جای را به صورتی معمولی برای این فعالیت آماده کرد. این مسجد که مسجدالنبی یا این که مسجد پیامبر اسم گرفت، به زودی جایگاه ویژه‌ای نزد مسلمانها یافت و به مکانی برای عبادت، فراگیری مذهبی، فعالیت‌های جمعی و تصمیم‌گیری‌های مهم سیاسی تبدیل شد. تا قبل از این، رسول در برخی مکانهای مکه به یار مؤمنان نماز جماعت خوانده بود ولی جایی را تحت عنوان مسجد تعیین نکرده بود.[مستلزم منبع]

مسجدْ بعداز هجرت، افزون بر عبادت، مرکزی برای اداره حکومت بود و آن‌گاه تحت عنوان مکانی آموزشی و تبلیغی نیز به شغل رفت. ابعاد زمانی دار‌الحکومه و مکتب ساختند، مسجد به عبادت تخصیص داده شد؛ گرچه گهگاه از آن تحت عنوان مکتب نیز استعمال می‌شد.[۱۶]

نمایی از مسجد کوفه
در جریان فتوحات عراق و شمال آفریقا در قرن اولیه هجری، مسلمانها با الگوبرداری از نبی اکرم(ص) در مدینه، معمولا فضایی را که در راءس اردوگاه‌هایشان قرار داشت به مسجد اصلی تخصیص می‌دادند. با تبدیل شدن پادگانها به شهرهایی زیرا بصره، کوفه، فسطاط و قیروان این محل‌های عبادت نیز

شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد به بناهایی مستمر تبدیل شدند. از همین سرمشق در بنیانگذاری بغداد در قرن دوم هجری و قاهره در قرن چهارم هجری به کار گیری شد. مسلمان ها در شهرهایی که فتح می‌کردند مانند دمشق، بیت المقدس و مدائن مساجد خویش را در محل معابد کلیساها و قصرها سازه می‌نهادند.[۱۷]

تاسیس مساجد بعداز مسجد قبا و مسجد النبی در دیگر مناطقی که اسلام بدانها روش می‌یافت، ایفا می‌گرفت. در قرن اول قمری مسجد کوفه(۱۷ق.)، مسجد فسطاط(۲۱ق.) و جامع بصره(۲۴ق.) به اهتمام مسلمان ها ساخته شد.[۱۸]

به گفته ابن خلدون(م. ۸۰۸ق) دو نوع مسجد شهری وجود داشته میباشد: مساجد تبارک پایین اختیار دولت برای نمازهای آدینه و اجتماعات اصلی مسلمان‌ها و مساجد خرد که به وسیله نصیب‌های متفاوت جمعیت شهری ساخته و اداره می‌شدند. در طول نخستین معمول این بود که به پیروی از آداب و رسوم قبل از اسلام و نیز روش و سیره نبی در مدینه، خلفا یا این که فرمانداران منصوب آن‌ها اقامتگاه خویش را در کنار مسجد جامع برپا نمایند در حالی که عموم ساده مساجد خویش را در محله ها خویشاوندان‌ای خویش می‌ساختند. با ارتقاء شدید اقتدار و گنج امپراتوری‌های اسلامی و مستقل شدن اقامتگاه حاکمان، بر تعداد مساجد دولتی و غیردولتی به شدت افزوده شد. هر دو نوع معمولا به امداد عموم و درآمدهای اوقاف تأسیس و حفظ می‌شدند.[۱۹]

کارآیی مسجد غالبا برای برپایی عبادات روزمره و نماز آدینه بوده که مردان بیشتر در آن کمپانی می‌کردند. زنان در عقب صف مردان در حالی که پرده‌ای میان آن ها و مردان بود یا این که در اتاقی غیروابسته و یا این که در طبقه بالا در مراسم حضور داشتند.[۲۰]

به باعث وجود احکام خاص مسجد، غالبا مکانی سوا محل پرستش برای وضو تخصیص داده می شد.[۲۱] در تاریخ شیعه همچون اهل تسنن، التفات مساجد و توان آن ها فراز و نشیب فراوان داشته میباشد. مسجد مرقدهای شیعه ها در کربلا و نجف از حمایت آل بویه(قرن‌های چهارم و تا پنجم قمری) و صفویه(قرن‌های دهم تا یازدهم قمری) برخوردار بوده می باشد. سلسله فاطمی اسماعیلیه(قرن‌های چهارم تا ششم قمری) مساجد اکثری را در شمال آفریقا تا مصر و حجاز سازه کرد و در ذیل هواخواهی قرار بخشید. صفویه همین عمل را در جمهوری اسلامی ایران و کشورهای کنار دریا خلیج عجم اجرا داد. با این موقتی، هنگامی که جمعیت شیعه مقهور نیروهای سنی شدند، خیر صرفا فرآیند مسجدسازی به واحد سنجش بسیاری کاهش یافت؛ بلکه برگزاری مراسمی مانند نماز آدینه نیز رو به کاستی بنیان.[۲۲]

احکام و آداب مسجد
از به عبارتی فرصت که مسجد در اسلام نهاد گذارده شد، احکام و آدابی برای حضور در آن و رفت و آمد به آن در قرآن و حدیث بیان گشت. به ظواهر، نخستین احکام و آدابی که برای مسجد برشمرده شد، مرتبط با اموری مانند عصمت و طهارت و نظافت بود. مثلا، پیشنهاد‌هایی اکید از پیامبر اکرم(ص) درباره اجر پاکیزه کردن مسجد و سرزنش کثیف کردن آن، در اختیار میباشد که در امر «آداب» می‌گنجند.[۲۳] درباره فرد نمازگزار و شی ءها و حالات مرتبط با وی نیز احکام دینی خاصی وضع شده است؛ از جمله ورود به مسجد در وضعیت جنابت حرام شمرده گردیده یا این که پوشیدن لباس سپید و پاکیزه برای حضور در مسجد مستحب و لباس سیاه و چرک مکروه است.[۲۴]

التفات و فضیلت مسجد
عبدالحسین زرین‌کوب:

«در طول نسلها و قرنها در مسافت آفاق متفاوت، هنر اسلامی ملجائی منزه‌خیس و نمایشگاهی امن‌خیس از مسجد نداشته است.»[۲۵]

در تمدن اسلامی، متاثر از قرآن کریم و مهربان و احادیث بزرگان شرعی، مسجد حرمت و منزلت ویژه‌ای داراست. قرآن کریم برپا داشتن و حفظ مسجد را کار افرادی خوانده که به معبود و روز قیامت ایمان دارند.[۲۶] قداست و فضیلت مسجد نزد مسلمان ها از عوامل مراقبت بنای آن بوده است. مسلمان‌ها بنابر آموزه‌های اسلامی، خویش را مکلف به حفظ و تعمیر مساجد می‌دانستند و بدین رو، می‌کوشیدند در عمارت، حفظ و مرمت مسجد نقشی بر عهده گیرند.[۲۷]

مسجد مهم ترین بنای حوزه تمدن اسلامی میباشد چون در زمان چهارده قرن تمامی نبوغ و شایستگی معنوی و هنری و مهارتهای صنعتی در ساختن و بنای مسجد تمرکز یافته می‌باشد.[۲۸]

معماری
مساجد در بخشها مختلف فقیه به لحاظ معماری همانندی‌هایی بسیار به یکدیگر دارا‌هستند؛ با این موقتی، در هر حوزه‌‌ای پذیرای مختصات معماری و هنری آن حوزه‌ نیز گردیده و تفاوتهایی با دیگر مساجد یافته‌اند. بدین ترتیب، معماری مساجد هر سرزمین گویای خصوصیت‌های معماری مستقر آن مرزو بوم گردیده است.[۲۹]

مساجد در کشورها و بخشها مختلف علی رغم اختلافهای معماری، بناها، بخشها و اشیای پایین را تمامی دارایند:

منبر
قبل از ظهور اسلام منبر در حجاز وجود نداشت و سخنرانان برای سخنرانی بر نیزه توکل می‌دادند و کلام می‌راندند. نبی اکرم(ص) نیز آغاز رسالت به طور ایستاده و با توکل بر درختی (استوانه حنانه) خطبه می خواند تا این که برای وی منبری با سه یا این که چهار پله ساختند. در برخی منابع روایی از کلمه و واژه «منبر» برای سخنرانی رسول(ص) خاطر گردیده که شاید بتوان از آن برداشت کرد که در آن مجال منبر به کار می‌رفته میباشد؛ به عنوان مثال کلینی آورده میباشد: «صعد فرستاده الله(ص) المنبر ذات یوم فحمد الله و اثنی علیه و...؛ روزی رسول(ص) از منبر بالا رفت و آنگاه خدای را تشکر و ستایش خاطرنشان کرد و....»[۳۰] اما در‌این که چه کسی برای وی منبر ایجاد کرد اختلاف است. منابع از غلام زنی از انصار،[۳۱] غلام زنی از مهاجران،[۳۲] یکی‌از صحابه[۳۳] یا این که مردی رومی مذکور‌اند.[۳۴]

منبر استارت محل راهنمایی پیامبر اکرم(ص) برای مؤمنان و مقام تجلی سخن خدا بر لهجه وی بود. آن گاه حضرت، در مساجد جامع شهرهای متعدد منبر ساختند و به‌تدریج در قرنها آتی تاکنون این سنت به همگی مساجد شهرها و روستاهای بسط یافت. منبر در طی تاریخ از کارآمدترین اجزای مسجد بوده میباشد. منبر تریبون حکومت اسلامی بود، از آن برای نقص‌ خطبه و پند و اعلام موضع ها سیاسی، اجتماعی و فرهنگی به کارگیری میشد. با سپری شد مجال، مبلغان و واعظان از آن برای تبلیغ آئین، فقها برای ذکر احکام آیین و درس دادن معارف اسلامی، مفسران برای تبیین نکات قرآنی و محدثان برای ذکر و املای روایات به کار گیری کرده‌اند.[۳۵]

محراب
نوشتار مهم: محراب
محراب یک تورفتگی قوسدار هست که در دیوار قبله درنظرگرفته شده می‌باشد و جهت مسجد الحرام را نشان می دهد. محراب این چنین، در آخرها سده اول هجری ابتکار شد. قبل از آن، جهت قبله را در مساجد گشوده سوای دیوار از روش فرو کردن عمودی در ماسه یا این که چنان که در منزل فرستاده در مدینه عمل شد، به امداد یک قطعه سنگ نماد می‌دادند.[۳۶]

مناره
مناره، بنا‌ای ساختمان بلند‌مانند میباشد که کارکرد نخستین‌اش اذان اعلام کردن بر فراز آن هنگام نمازهای پنجگانه بوده میباشد. مأذنه، مئذنه، منار، صومعه و گل‌مجموعه، نامهای دیگری می باشند که برای این بنا به کار می روند. در طول پیامبر(ص)مساجد مناره نداشتند. با پیشرفت دولت اسلامی و والا‌خیس شدن شهرها، موردنیاز شد تا در کنار هر مسجدی مناره‌ای برای اذان اعلام کردن و خبر دادن عموم از وقت نماز بسازند. امروزه که مسلمانان از وسایل دیگری برای دوراندیشی از وقت نماز و شنیدن اذان منفعت می‌برند، کارکرد مناره‌ها صرفا تزئینی و تشخیص مساجد از سایر بناهای شهر است.[۳۷] تعداد مناره‌های مساجد در بخشها متعدد یکسان وجود ندارد. در کشور‌ایران، موفق

ابن تیمیه که وهابیت مرهون ذهن ها او میباشد، با استعمال از حدیث ذکر شده (لعن الله الیهود) برای اینکه دیگر فرق اسلامی را با تفکرات خویش یار نماید می‌گوید: بخش اعظمی از علمای مذهبها، از اصحاب صاحب و مالک و شافعی و احمد و همینطور از فقهای کوفه، بر نهی از بنای مساجد بر قبور تصریح كرده اند و بخش اعظمی از آن‌ها به تحریم فتوا داده اند. این از چیزهایی میباشد که بعداز لعن پیامبر6 و مبالغه در نهی، شکی در آن وجود ندارد.[28] وی در مکان دیگری از واقعه ائمه آئین بر نهی از بنای مساجد صحبت می‌گوید.[29] محمد بن عبدالوهاب نیز، همانطور که تا قبل از این ذکر شد همین بینش را داراست.[30]

محمد اسماعیل صنعانی، پس از ذکر بیضاوی بر پایه ی تایید صلاحیت ساختن مسجد در کنار قبور فرد باتقوا، به قصد تبرک و فارغ مسجد النبی کوهسنگی مشهد از قصد تعظیم می‌گوید: نهی روایات مطلق میباشد و دلیلی بر تعلیل ذکر نشده میباشد؛[31] بدین ترتیب هرنوع بنایی با هر نیتی در مجاورت قبور حرام میباشد.

ماحصل صحبت وهابیت این میباشد که بنای مسجد بر قبور و در كنار آن ها حرام بوده و نهی آن آیتم حادثه ائمه اسلام است.

ب: طریقه احناف

هم اکنون می بایست روئت کرد که طریقه احناف دراین مورد چیست؟ تنی چند از علمای احناف در کتاب ها خویش اشاره ای به تایید صلاحیت یا این که عدم تایید صلاحیت بنای مسجد بر قبور نکرده اند؛ ولی از در بین اشخاصی که بدین مسأله پرداخته اند، دو نگرش به دست میاید.

نگرش نخستین: تایید صلاحیت ایجاد کرد مسجد در کنار قبور اولیا

اکثر علمای احناف مسجد ساختن در کنار قبور اولیا را روا می شمارند و مهمترین استدلال برای تایید صلاحیت آن را، آیه 21 سوره آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد کهف میدانند که معبود میفرماید: زمانی که فی مابین خویش درباره آن‌ها (اصحاب كهف) اختلاف داشتند، پس گفتند، بنایى بر آنان بسازید، معبود به درحال حاضر آن‌ها با خبر‏خیس میباشد و كسانى كه بر كارشان پیروز آمدند گفتند، بر آن‌ها مسجدى قرار مى‏دهیم.

براین اساس اكثر علمای حنفی ساختن مسجد در کنار قبر، به قصد تبرک را روا میدانند.

بدرالدین عینی، حاکم ثناء الله، عبدالحی لكنوی، كشمیری و محمد شفیع عثمانی دیوبندی میگویند: هر که مسجدی در کنار قبر صالحی بگیرد و قصد تبرک، به خیال قربت وی داشته باشد (خیر برای تعظیم وی)، پس باطن در وعید نام برده (نهی از مسجد قرار دادن قبور) وجود ندارد.[32]

سندی می نویسد: هر که در مجاورت قبر فردی پارسا مسجدی برگزیند، یا این که در حرم ای، (فارغ از قصد روی نمودن به سمت آن) نماز بخواند، منعی نداشته و حرجی در شغل او وجود ندارد.[33]

محدث دهلوی به صحبت ابن حجر بر مجوز مسجد برهان می نماید که: البته تصاحب کردن مسجد در مجاورت پیامبر6 یا این رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد که صالحی، و نماز قرائت نزد قبر او، به نیت استحصال دفاع از او، تا اجر كامل عبادت را به بركت قبر و نزدیک آن روح تمیز پیروزی و خیر به قصد تعظیم قبر و دقت به جانب قبر، در آن حرجی وجود ندارد.[34]

خفاجی حنفی نیز در تحت آیه 21 سوره کهف میگوید: بودن آن مسجد، دلالت بر تایید صلاحیت بناء بر قبور صالحان و مثل آن‌ها می نماید؛ کمااینکه در کشاف اشاره گردیده است.[35]

بینش دوم: حرمت تشکیل داد مسجد در مجاورت قبور اولیا

شبیر احمد عثمانی، حرمت آن را به خیال سوءاستفاده نکردن عوام می‌داند و می‌گوید: نهی کردن از آن شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد در صورتیکه میباشد که، خضوع نسبت به قبر پیدا نماید؛ کمااینکه اشخاصی که آیتم لعن بودند به این شکل بودند؛ ولی هنگامی که ایمن از آن باشد، پس امتناعی در آن وجود ندارد.[36]

دوم: بناء بر قبور

از موضوعات دیگری که می بایست گزینه تطبیق قرار گیرد، ایجاد کرد گنبد بر قبور میباشد.

الف: بینش وهابیت

1 تحمل شنيدن سخنان زشت و نسبت هاى ناروا را داشته باشند؛ به حضرت نوح عليه السلام نسبت گمراهى و به حضرت هود عليه السلام نسبت سفاهت دادند، ولی آن‌ها تنها آن نسبت را از خویش نفى مى كردند؛ قال الملا اینجانب قومه إ نّا لنريك فى ضلال مبين # قال يا قوم و قبیله ليس بى ضلالة و قال الملا الّذين كفروا اینجانب قومه إ نّا لنريك فى سفاهة ....# قال يا خویشان ليس بى سفاهة
2 مبلغ هم بايد خير خواه و دلسوز باشد و هم از علم ها كافى منتفع باشد. حضرت مسجد النبی کوهسنگی مشهد نوح عليه السلام به خویشاوندان خویش بیان کرد : اءبلّغكم رسالات ربّى و اءنصح لكم و اءعلم اینجانب اللّه ما لا تعلمون
3 مبلّغان بايد نسبت به عموم زیرا اخوی باشند و به آن‌ها علاقه بورزند؛ و إ لى عاد اءخاهم هودا قال يا خویشاوندان اعبدوا اللّه
4 مبلّغان بايد از تهديدهاى معارضان خویش نترسند، زیرا تهديد و تبعيد در اين خط مش هميشه بوده میباشد . قرآن صحبت كفار خطاب به انبيا را چنين نقل مى كند: به آيين ما درآييد، و گرنه بيرونتان مى كنيم ؛ قال الّذين كفروا لرسلهم لنخرجنّكم اینجانب اءرضنا اءو لتعودنّ فى ملّتنا
شيوه ى تبليغ ‌ شيوه ى تبليغ (تهدید) بايد قدم به قدم باشد: نخستین فاميل وخويشاوندان ؛ واءنذر عشيرتك الا قربين بعد از آن عموم حوزه‌ ؛ و لتنذر اءمّ القرى بعد از آن تمامی ى عموم ؛ لا نذركم به و اینجانب بلغ
پيروزى مكتب و لقد سبقت كلمتنا لعبادنا المرسلين # إ نّهم لهم المنصورون # و إ نّ جندنا لهم الغالبون
آفریدگار در آيات فوق وعده ى قطعى به نصرت و پيروزى پيامبران و مؤ منان راستين را داده میباشد .
سؤ ال : در حالتی که مشيت الهى به يارى انبيا و مؤ منان میباشد ، پس چرا در زمان تاريخ انبيا به شهید شدن رسيدند يا مجموعه هايى از مؤ منان در نزاع شكست خوردند؟ جواب اين سؤ ال با دقت به يك نكته پر‌نور مى گردد كه پيروزى صرفا به معناى غلبه ى ظاهرى نيست ، بلكه برترى مكتب و سر مشق شدن يك مجاهد شهيد در زندگى انسان و عزّت و سربلندى در نزد تمامی ى آزادگان دنیا نيز به معناى پيروزى میباشد وپيروزى واقعى همين میباشد .
سيد قطب در تفسيرش سخنى دارااست كه شاهد ارزنده اى بر اين هدف میباشد . وی مى گويد: امام رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد حسين ع در چنان صحنه ى والا و دردناك و تاريخى شربت شهید شدن نوشيد، آيا اين پيروزى بود يا شكست ؟
از حیث ظواهر شكست بود، از دید واقع و حقيقت ، پيروزى عظيمى به دست آورد. در روى زمين براى هر شهيدى ، قلوب پاك آدم ها مى لرزد، عشق و علاقه و عاطفه ها را بر مى انگيزد و غيرت و فداكارى را در نفوس به جنب و جوش در مى آورد، همان طور كه امام حسين ع چنين كرد. اين سخنى میباشد كه تمامی ى شيعيان و هم غير شيعيان از ساير مسلمين و هم دسته عظيمى از غير مسلمانها در آن متفق و هم عقيده اند. چه بسيار شهيدانى كه در صورتی‌که هزار سال زنده مى ماندند، نمى توانستند به مقدار آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شهادتشان عقيده و مكتب خویش را يارى كنند..
علاوه بر آن ، نبايد فراموش كرد كه وعده ى پروردگار مبنى بر غلبه ى مؤ منان ، يك وعده ى منوط میباشد ، خیر مطلق . زيرا در آيات فوق كلمه ى عبادنا به معناى بندگان ما و جندنا به معناى لشكر ما، دليل روشنى میباشد براى شرايط پيروزى . ما مى خواهيم خیر عبد و بنده ى معبود باشيم و خیر جزو لشكر الهى و با اين هم اکنون پيروز گرديم ! از اين رو، در مبارزه احد كه مسلمان‌ها در ظواهر شكست خوردند، قرآن كريم انگیزه عدم پيروزى آن‌ها‌را سه دستور دانسته میباشد : 1 سستى ؛ فشلتم 2 اختلاف ؛ تنازعتم 3 تخلّف از دستور پيامبر؛ عصيتم . اين تعبيرات علامت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد مى دهد كه زیرا آنان شرايط پيروزى را رعايت نكردند، به مقصد نرسيدند.

در جامعه اسلامی مساجد خیر فقط مقر و محلی برای عبادت و حافظه پروردگار بوده بلکه تحت عنوان پایگاهی فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و ... در جهت پیشبرد هدف ها اسلامی مطرح بوده اند. این واقعیت با نگاهی زود گذر به مقام و نقش مساجد در ابتدا اسلام(1) بخوبی آشکار میگردد. در بنا شده در اسلام مسجد جایگاهی به حجم یک مدرسه جامع و زنده و موقعیتی به پهنه آرمان های یک رسالت جهانی و ظرفیتی به فراخی بشریت دارااست نقش مساجد در جامعه اسلامی بدانگونه میباشد که رسول اکرم(ص) مساجد را کانون های مدام بیدار امت اسلامی(2) معرفی نموده اند. از این رو هماهنگونه که اسلام مکتبی میباشد جامع و پویا که در کل عرصه های معاش عموم دخالت و نقش دارااست ورهرگز نمی اقتدار آن را به عبادت صرف و ارتباط بشر باایمان محصور نمود. مساجد نیز گستره ای مسجد النبی کوهسنگی مشهد به حجم جامعیت احکام اسلامی داشته و نمی اقتدار آن را در عبادت صرفا خلاصه نمود و کارکردهای فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و .. آن را نادیده انگاشت. بحمدالله انقلاب اسلامی مساجد را از انزوا و مهجوریت بیرون ایجاد کرد و به مراکزی فعال و پویا در راستای پیشبرد هدف ها اسلامی تبدیل نمود و این مرکزها که می فت به دست آلزامیر امانت خواهد شد را به مقر های محوری در هدایت و جهت دهی جامعه مبدل ایجاد کرد. نقش و کارکرد مساجد در زمانه مبارزات ملت اسلامی قبلی و پس از موفقیت انقلاب اسلامی و در زمان جانبداری مقدس براستی یادآور شرایط مساجد در ابتدا اسلام و نهضت فرستاده اسلام(ص) بود. امروز نیز در سایه عملکرد های نظام اسلامی مساجد از شرایط و رده نیکی منتفع می‌باشند وجود کانون های فرهنگی و هنری و مقر های بسیج، برگزاری کلاس های نهضت سوادآموزی، مدرسه القرآن ها، شوراهای حل و اختلاف و در کنار مساجد بیان کنده دقت و اهتمام نظام اسلامی به کارکردهای اساسی مساجد و رده آن میباشد اما گنجایش های بیشتری در مساجد وجوددارد که موردنیاز میباشد از آن به کارگیری مطلوب بشود. در خصوص معماری مساجد نیز اقدامات خیر و خوبی انجام یافته میباشد و شاهد مساجدی با فضاهای مطلوب برای کار های گوناگون فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و ... هستیم و مؤسسه مسجد درین راستا همت های نیکی را جاری ساختن داده میباشد که موردنیاز میباشد بیشتر وجدی خیس دنبال خواهد شد در باب مساجدی هم که فضای مایحتاج را برای اعمال کار های گوناگون ندارند می قدرت با تاسیس مؤسسات و مرکزها آموزشی-فرهنگی در کنار مساجد و تماما در حدود آن ها که از سوی مسجد اداره شوند این شغل ها را پیگیری نمود اما اینگونه مراکزی هیچ گاه مارا از مسجد با به عبارتی خصوصیت هایی که در اسلام برای آن رقم خورده غنی نخواهد کرد ولی کلام در‌این میباشد که رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد می بایست اینگونه دسته هایی را به مساجد اضاف نمود خیر این که آن‌ها‌را جایگزین مساجد نمود. کلام خود را با کلامی جامع و قشنگ از امیرالمؤمنین(ع) که بیان‌کننده منزلت یک مسجد اصیل در اسلام میباشد را به نقطه پایان می‌بریم. حضرت(ع) میفرمایند: «هر که به مسجد رفت و آمد نماید یک کدام از هشت چیز بخش وی شود: برادری که از وی در رویکرد معبود به کارگیری می نماید، دانشی تازه، آیه ای سفت، سخنی که مایه هدایت و راهیابی وی باشد، عفو الهی که آن را انتظار میکشد، سخنی که اورا از گمراهی گشوده داراست، رخنه‌ گناه به باعث خوف از معبود و حجب و حیا تنمودن از برادران شرعی خود.»(3) این ماجرا قشنگ بیان کنده جنبه های آموزشی و بعد ها تربیتی و اخلاقی و فرهنگی و اجتماعی مسجد میباشد و این که می بایست بگونه ای باشد که در سایه آن به‌این هدف ها دست یافت. ---------------- پی نوشت ها: 1. ر.ک: سیمای مسجد، رحیم نوبهار، ج 2. 2. کنزالعمال، ج 8، ص 253. 3. روحانی حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 3، ص 480، باب 3 از ابواب احکام المساجد، داستان 1.
مسجد محل پرستش میباشد و فرقش با حسینیه و مهدیه درین میباشد که بشر جنب و زن در هم اکنون عادت و نفاس نمى توانند وارد مسجد شوند؛ یعنى، توقف آنان در مسجد حرام میباشد. و به صورت کلى کارهایى که با شأن مسجد سازگار وجود ندارد و موجب بی آبرویی مى خواهد شد در مسجد روا وجود ندارد. مثل برگزارى پایکوبی عروسى و یا این که جشن و پای کوبی هایى که در آن کف زدن و اثمال اینها باشد. البته در مهدیه و حسینیه ورود جنب و حائض حرام وجود ندارد، در شرایطی که دیوار یا این که فرش آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد مسجد نجس گردد پاکسازی آن واجب میباشد به بر خلاف حسینیه و در احکام دیگرى نیز تفاوت دارا‌هستند.در ارتباط عملکردهای اعتقادی و مذهبی مساجد، مقاله ها متعدّدی نگاشته گردیده است و اندیشمندان عرصه تفحص‌های مسجدی، به ذکر خصوصیت‌های مسجد طراز اسلامی و انقلابی پرداختند. این پژوهش ها، بسیار متعدّد می‌باشند و ذکر آن ها درین مقال نمی‌گنجد. محقّقان و محققان، در پوسته دسته مقاله‌ها فروغ و روشنایی مساجد که توسّط راس پژوهش به کارها مساجد مرزوبوم نشر یافته و در هم اکنون تجدید چاپ میباشد، به همگی کارکردهای متنوّع مساجد پرداخته‌اند. بعضا به کارکردهای عبادی و گروهی به کارکردهای فرهنگی و اجتماعی و بعضا به کارکردهای ضابطه‌گرائی، آموزشی، سیاسی، نظامی و... اشاره کرده‌اند. محقّقان این مقوله‌ها با واحد سنجش قرار دادن مساجد صدر اسلام و اوایل انقلاب به خودکار‌فرسائی پرداختند که ذکر چکیده یا این که پیشینه مطالعه این تفحص‌ها، خویش، تحقیقی جامع را می‌طلبد. با تحقیق شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد پژوهش ها صورت گرفته، مشخّص می‌گردد که پژوهشی به صورت خاصّ به قضیه رقیبان مسجد و جراحت‌شناسی این مقوله اشاره نکرده میباشد. لحاظ به‌این خلاء پژوهشی، نگارنده به تتبّع و استیناف در راستای این مسئله مبادرت کرده است.

عمارت آن، هفت فرسنگ در هشت فرسنگ باشد . رایت او بر این کوه سپید بزنند، به نزد دهی قدیمی، که در جنب مسجد میباشد، و قصری سابق – که قصر مجوس میباشد – و آن را «جمکران‏» خوانند . از تحت یک مناره‏ی آن مسجد خارج آید، مجاورت آن جا که حریق‏منزل‏ی گبران بوده … [16]

از این حدیث‏شریف، به کار گیری می‏خواهد شد به نحوی که مسجد سهله در زمان ظهور حضرت بقیة‏الله، ارواحنا مسجد النبی کوهسنگی مشهد فداه، مقر آن حضرت خواهد بود، مسجد مقدس جمکران نیز در بعد از ظهر ظهور، رده خاصی داراست و مقر دیگری برای آن حضرت میباشد .

مرحوم کاتوزیان، بعد از نقل متن بدون نقص حدیث، به تفصیل و تعبیر و تفسیر آن پرداخته، در باره‏ی کوه سپید و قصر مجوس و دیگر تعبیرهایی که در حدیث‏شریف آمده و ما به دلیل اختصار نیاوردیم، به شرح، صحبت گفته میباشد [17]

خوا‌نندگان گرامی، اعتنا دارا‌هستند که روایات ملاحم، چندان نیازی به بازرسی در گواهی ندارند; چون، جز معصومان علیهم السلام که با سرچشمه‏ی وحی مربوط بودند، فرد دیگری نمی‏توانست‏خبری بگوید که صدها سال آنگاه تحقق پیدا نماید .

روزی که امیرمؤمنان علیه السلام به حذیفه از مسجد جمکران خبر می‏اعطا کرد، در مملکت حجاز و عراق، کمتر کسی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد اسم قم را شنیده بود، لذا می‏بینیم که در روایات فراوانی، به هنگام مشاجره از قم، به «در حوالی ری‏» تفسیر گردیده تا به‌این وسیله، شرایط جغرافیایی شهر قم، برای اصحاب ائمه علیهم السلام پر‌نور شود .

از این رهگذر، احتمال نمی‏رود که احدی از عموم حجاز، اسم جمکران را تحت عنوان یکی‌از دهات قم شنیده باشد .

نکات ریزی که در زمینه‌ی قصر مجوس و حریق‏منزل‏ی گبران آمده، مطلبی عدم وجود که در حجاز و عراق، کسی از آن با خبر باشد .

به هنگام صدور این حدیث از مولای متقیان علیه السلام، کسی نمی‏توانست پیش‏بینی نماید که در کنار ده جمکران، در آجل، مسجدی ساخته گردد و با حضرت بقیة‏الله (عج) – که آن روز متولد نشده بود – رابطه خواهد داشت .

زمانی که روحانی صدوق، این حدیث را در کتاب مونس الحزین درج می‏کرد، فارغ از شک وتردید، این مسجد، مناره نداشت .

وقتی که مالک خلاصة البلدان، در قرن دوازدهم، این حدیث را از مونس الحزین نقل می‏کرد، گشوده هم آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد مسجد مقدس جمکران، مناره‏ای نداشت; چون، برای اول توشه، در سال 1318 هجری، یک مناره در زاویه‏ی جنوب شرقی مسجد ساخته شد [18]

وقتی که مرحوم کاتوزیان، این حدیث را در کتاب انوار المشعشعین می‏نوشت، مسجد جمکران، تنها یک مناره داشت و تا چندین سال پیش نیز به همین منوال بود، البته در‌این حدیث آمده میباشد که «از ذیل یک مناره‏ی آن، مسجد، خارج آید» .[19]

این تفسیر، مصرح میباشد درین که به هنگام ظهور حضرت بقیة‏الله، ارواحنا فداه، مسجد مقدس جمکران، بیش تر از یک مناره خواهد داشت، در حالی که به هنگام چاپ کتاب (1327 هجری) مسجد، تنها یک مناره داشت .

معجزات حضرت بقیة الله علیه السلام در مسجد مقدس جمکران

کرامات و معجزات و عنایاتی که از ائمه‏ی اطهار علیهم السلام صادر گشته و از سوی راویان گزینه پشت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد گرمی ماجرا‏گردیده، و در کتاب‏های آیتم استناد تصویب شده، منحصر به فرد به صدر اسلام و قرن ها نخستین‏ی اسلام وجود ندارد ، بلکه هر روز در دور و اطراف عالم ، بویژه در بقعه ائمه‏ی هدی علیهم السلام معجزات و کرامات نو‏ای تحقق می‏یابد که عامل حقانیت پیشوایان شیعه ، و مایه‏ی دل گرمی شیعه‌ها میباشد .

هرمورد از شما، یک یا این که یک‌سری اعجاز در بقعه مطهر ثامن الحجج امام علی بن موسی الرضا علیه السلام چشم و یا این که شنیده‏اید .

فعلا که روزگار فرمانروایی حضرت بقیة الله، ارواحنا فداه، میباشد، تمامی روزه ، ده‏ها نفر در اقطار و اکناف عالم، با توسل به زیر مداقه آن حضرت علیه السلام ، از امراض صعب‏العلاج و دیگر دغدغه‏های خانمان ‏سوز، به صورت معجزآسا ، رهایی می‏یابند و برای مدام ، خویش را رهین مداقه آن حضرت می‏دانند .

دراین جا، یکی این کرامت‏ها را که در شب دوازدهم جمادی‏الاولی 1414 هجری، در مسجد مقدس جمکران، برای یک نوپا سیزده ساله‏ی زاهدانی رویداد ، برای نورانیت قلب خواننده گان گرامی می‏آوریم .

این نوباوه، سعید چندانی، علم‏آموز کلاس پنجم ابتدایی میباشد که در مدرسه ابتدایی محمد علی فائق، در زاهدان ، سرگرم علم آموزی میباشد .

سعید، در یک خانواده‏ی مذهبی، در زاهدان متولد گردیده و بر طرز‏ی عقاید اهل تسنن تربیت‏یافته میباشد .

مامان سعید، در حالتی‌که چه از نگاه نسب، به قبیله عصمت منسوب میباشد، اما وی نیز سنی حنفی میباشد .

سعید ، 1 سال و هشت ماه قبل از تاریخ خاطر گردیده، در یک تعمیرگاه ماشین، پایش می‏لغزد و به چاهی که روغن و فاضلاب تعمیرگاه در آن می‏ریخته می‏افتد، و آسیب‏های مختلفی بر بدنش وارد می‏خواهد شد . این آسیب‏ها، بهبود می‏یابد، اما غده‏ای در حیطه‏ی شکم پدید می‏آید . ابتدا، خیال و خاطر می‏نمایند که فتق میباشد، اما با سپری شد چندین ماه، پزشکان معالج، اظهار می‏نمایند که غده‏ی سرطانی میباشد و می بایست او‌را برای درمان به طهران ببرند .

از سایر بناهای مشهور عصر سلجوقی مسجد جامع اردستان میباشد. بنای نخستین این مسجد در قرن ها اول اسلام پی‌ریزی گردیده و به وسیله معماران سلجوقی به نقط ی اوج كمال رسیده میباشد. تزیینات خوشگل و دیدنی دقت گچبری و آجركاری مهمترین وجه این مسجد جامع میباشد. این سازه را در مسافت سال های 555-553 هجری قمری مدرس محمود اصفهانی تعمیر و بازسازی کرده و ابعاد نیز در زمان‌های تیموری و صفوی آیتم نوسازی قرار گرفته میباشد.

مسجد جامع برسیان یا این که پارسیان در 42 كیلومتری شرق اصفهان از سایر بناهای اساسی زمان سلجوقی میباشد كه در طول ملكشاه درست شده و در زمان‌های بعد از آن بازسازی و تجدید بنا شد‌ه‌است. «طبق كتیبه گچبری گردیده مسجد، محراب بسیار زیبای آن که در 498 هجری و مناره آجری آن در 491 هجری سازه شد‌ه‌است دارنده مسجد النبی کوهسنگی مشهد کتیبه کوفی پر رنگ ای میباشد که آیه معروف « انما یعمرمساجد الله اینجانب امن بالله والیوم الاخر واقام الصلوه و اتی الزکوه ...» نگاشته گردیده.

مساجد جامع قزوین، بروجرد و اردبیل، مساجد اصلی دیگر زمان سلجوقی میباشد. البته در‌این دربین مسجد جامع اردبیل خصوصیت خاصی داراست. از نگرش دانشمندان اهل ایران و فرنگی، مسجد جامع اردبیل بیان‌کننده سه عصر ساختمان سازی میباشد: زمان اولیه بیان‌کننده بنای نخستین آن و مرتبط با زمان قبل از اسلام میباشد، عصر دوم با ایجاد کرد مسجد جامع بوسیله سلجوقیان بر روی به عبارتی بنای قبل از اسلام و عصر سوم عصر تجدید بنا آن(بعداز ویرانی به وسیله مغولان) بوسیله حكومت ایلخانیان میباشد.

در زمان سلجوقی بناهای دیگری نیز بنیاد معماری کشور‌ایران اسلامی را غنا اعطا کرد. رباط یا این که کاروانسرای شرف درقسمت شرقی خط مش سرخس و کامل شدن گردیده در سال 549 هجری، از نگرش پژوهشگران، موزه هنرمعماری جمهوری اسلامی ایران نامیده میشود. « تنوع آجرکاری گچبری و تلفیق خشت و گچ درین سازه رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد به طوری میباشد که هرکدام از آن‌ها می‌تواند در ستون شاهکارهای هنری قرن چهارم و پنجم هجری قرار گیرد.»

معماری اسلامی کشور‌ایران در زمان ایلخانی

معماری زمان خوارزمشاهی و ایلخانی که بعداز سلجوقیان توان را به دست گرفتند از حیث مدل تا حدودی مشابه به عصر سلجوقی میباشد و به تفسیر بعضی مورخان ادامه مدل سلجوقی. البته مسجد گناباد که دارنده تزئینات اختصاصی و بسیار زیبای آجرکاری و مرتبط با زمان خوارزمشاهی میباشد و درسال 609 هجری سازه شده از حیث مدل با عصر سلجوقی و ایلخانی گوناگون میباشد.

حكومت ایلخانان در کشور ایران با حمله هولاگو(نواده چنگیز) به کشور‌ایران در سال 1253 میلادی(681 هجری) استارت و با تصرف بغداد در سال 1258 بغداد تمام شد. او اولی حاكمی بود كه خویش را ایلخان یعنی خانِ فرودست خان مغول نامید. اخلاق چادرنشینی و صحراگردی، اذن اخلاق بناهای کبیر و باشكوه را بدین بستگان نمی‌بخشید البته شناخت متمدن و هنر اهل ایران و لزوم تشکیل داد بناها، اعتنا ویژه آنها را به معماری را موجب شوید و بناهای شگرفی را در مراغه، تبریز، بغداد و سلطانیه به وجود آورد.

او‌لین بنای تشکیل‌شده به وسیله آنها، رصدخانه مراغه بود كه تشکیل داد آن درسال 658 هجری استارت شوید. در آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد سال جاری غازان‌خان به اسلام مشرف گردیده و اسم محمود را برای خویش برگزید. او به هم پا وزیر كاردان خویش، خواجه رشید‌الدین، حیات نو‌ای به اقتصاد اعطا کرد و از فواید آن برای تشکیل داد مساجد و بناهای دیگر منفعت گرفت. این حركت به وسیله جانشینانش الجاتیو و ابوسعید پی گرفته گردیده و بناهای اصلی معماری مذهبی در سالهای 736-695 هجری اخلاق و رفتار شوید.

از مهم ترین بناهای این زمان می‌قدرت به مجتمع حرم غازان خان در غرب تبریز، حرم خواجه رشید‌الدین در حومه شرقی تبریز و بنای كم‌نظیر و باشكوه الجاتیو در شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد سلطانیه ـ كه آن را با عظمت‌ترین معماری عصر ایلخانی میدانند ـ اشاره كرد.