شاپور بن اردشیر، وزیر بهاءالدین دیلمی در کرخ بغداد کتابخانهای مشتمل بر دوازده هزار جلد مسجد النبی کوهسنگی مشهد کتاب گران بها سازه کرد و آن را «دارالعلم» نامید و استعمال از آن برای همگان آزاد بود. در این سال وزرای دیگری زیرا حسن بن موسی نوبختی و رشید و طواط، وزیر خوارزمشاه، دارنده کتابخانه نفیسی بودند. همینطور قوم خجندی اصفهان کتابخانه بزرگی داشتند. عضدالملک دیلمی در شیراز کتابخانه مفصلی داشته و مقَدسی آن را چشم میباشد و آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد عمادالدوله دیلمی در شیراز و بهاءالدوله دیلمی و ابوالوفای همدانی نیز مالک کتابخانههای ارزشمندی بودند. ابوالفداء شاهزاده کُرد اهل سوریه نیز کتابخانهای با هفتاد هزار جلد کتاب داشت و دویست دانشمند در آنجا سرگرم مطالعه بودند. کتابخانه شاه محمود در غزنین و مجدالدوله دیلمی در ری و شاهرخ گورکانی و فرزندش بایسنقر در هرات و الغبیگ، فرزند دیگرش در سمرقند و رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد پیرمحمد بن قدمت روحانی بن تیمور گورکانی در عجم و خلیل فرمانروا در تاشکند و سلطان عباس صفوی و پادشاه پادشاه حسین صفوی از سایر کتابخانههای گران بها بودهاند. فی مابین وزیران نیز اشخاص اکثری مبادرت به تأسیس کتابخانه کردهاند که برخی از آنها عبارتند از: یحیی برمکی (م190ق) در بغداد، محمد بن عبدالملک زیّات (م233ق) در سامرا که غیر از کتابخانه، دارالترجمهای نیز داشته میباشد، قاسم بن عبیدالله بن سلیمان (م291ق)، حبشی بن معزّالدوله شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد (م357ق) در بصره که پانزده هزار جلد کتاب داشت، عضدالدوله دیلمی (م372ق) که به گفته مَقدسی هیچ کتابی تا مجال او تألیف و تصنیف نشده بود، مگر اینکه ورژنای از آن در کتابخانه او جان دار بود، صاحب و مالک بن عبّاد (385ق) در ری که 117 هزار و به گفتهای 120 هزار و به قولی 206 هزار جلد کتاب داشت؛ چنان که فهرست کتابخانه وی ده مجلد بود و تا مجال ابوالحسن بیهقی نیز وجود داشت. ابوالفضل ابن عمید در همین زمان بیشتراز صد توشه کتاب در علم ها مختلف داشت و ابوعلی ابن مسکویه، خازن و کتابدار وی بود. وزیر صلاحالدین ایوبی کتابخانهای تشکیل داده بود که بیشتراز صد هزار جلد کتاب داشت. رشیدالدین ادبالله (م 817ق) کتابخانهای داشت که بیشتراز شصت هزار جلد کتاب در آن جان دار بود.28
تأسیس نظامیهها
در نصفه دوم سده پنجم هجری خواجه نظام الملک، وزیر آلب ارسلان سلجوقی، با ایجاد کرد مدرسه ها به اسم نظامیه در بغداد و نیشابور و شهرهای دیگر، دانش گاه تحت عنوان سازمان فراگیری خوب را به نقط ی اوج کمال رساند. در نظامیه بغداد (تأسیس 459ق) یک کدام از دارای اسم و رسمترین نظامیهها، ابواسحاق شیرازی درس دادن میکرد. بعداز آن اصلی ترین منزلت درس دادن درین مکتب به غزالی رسید و از آن پس تأسیس مدرسه های در عالم اسلام بسط یافت.
کتابخانه نظامیه بغداد، اول کتابخانه دانشگاهی اسلامی بود که به حیث اشتهار و غنا، تاریخچهای پرافتخار داشته میباشد. نظامالملک این کتابخانه را ایجاد کرد و خویش به محافظت و رسیدگی بر شغل های آن میپرداخت. حتیدر اولیه بازدید از مکتب در سال 479ق به تقریر یک جزوه حدیث سعی گماشت. خوشبختانه بخشی از تاریخچه مرتبط با اداره این کتابخانه تا به امروز باقی و محفوظ باقیمانده میباشد.29
مدرسه های و مرکز ها علمی که به دستور خواجه در قلمرو سلجوقیان تأسیس شد، به باعث انتساب به نظام الملک به نظامیه معروف شدند. نظامیه بغداد فضای گسترده و ایوانهای والا برای اقامت فقها و مدرسان، مسجد، کتابخانه و... داشت. این مدرسه ها به خیال اعتنا ویژه به اپلیکیشنهای مذهبی و مجالس پرشور وعظ و مناظره و مجادلات مذهبی، آیتم اعتنا علما و فقها در سراسر عالم اسلام واقع شد. خواجه نظامالملک به خیال و خاطر تعصب شدید مذهبی و اعتقاد و باور خاصی که به خلفای عباسی داشت، تصمیم گرفت دارالخلافه بغداد را به راس تبادل آرا و عقاید مذهبی تبدیل نماید؛ از این رو کوشید تا نظامیه بغداد را به طور یکی اصلی ترین پایگاههای مذهبی و تبلیغاتی شرق اسلامی در آورد تا به این وسیله با تبلیغات شدید و مؤثر اسماعیلیه از سوی جامعالازهر قاهره، راءس خلفای فاطمی، به پیکار برخیزد و تا حدودی در این شیوه کامیاب شد؛ چون نظامیه بغداد یکیاز دارالعلمهای گرانقدر اسلامی شد تا بدان شالوده که دیگر مدرسه های علمی که به وسلیه خواجه در دیگر شهرهای خراسان و عراق تأسیس گشت، نتوانست از لحاظ آوازه و اعتبار علمی به پای آن رسد.30
ابتدا تأسیس نظامیه بغداد فنهای تحصیلی به فقه شافعی و حدیث و خواندن قرآن اختصاصی میشد؛ ولی به ندرت فقه و اصول، حدیث، تعبیر و تفسیر و علم ها قرآنی، صحبت، ریاضی، طب و علم ها ادبی نیز در آن درس دادن شوید. درباره شمار مدرّسان نظامیه بغداد از شروع تأسیس تا آخرین روز ها حیات آن مکتب، تالیف کننده کتاب وصایای خواجه نظامالملک مینویسد که ابوحنیفه که تاریخ مدرسان نظامیه را نوشته، از استارت آن مکتب تا نقطه نهایی دفعه مستعصم، هشتاد و پنچ بدن را بیان نمود. از مدرسان نظامیه بغداد میاقتدار از ابواسحاق شیرازی (م476ق)، ابوعبدالله طبری (م495ق) ابوحامد غزالی (م505ق)، ابومحمد خوارزمی (م568ق) و ابن فضلان (م592ق) اسم پیروزی.31
دقت خاص نظامالملک و پادشاهان گرانقدر سلجوقی به نیشابور منجر کهاین شهر شکوفا خواهد شد. نوابغی نامور مانند امام پیروز نیشابوری، حکیم قدمت خیام، حسن مصباح، امامالحرمین جوینی، امام محمد غزالی و برادرش امام احمد، امام محمدیحیی نیشابوری و روضه خوان عطار در دامان نیشابور رویش یافتند. نظامیهای در نیشابور تأسیس شد و منزلت آن از حیث شمار مدرسان و فقهای مشهوری که به آموختن درین مکتب سرگرم بودند و از لحاظ کیفی بعد از نظامیه بغداد قرار گرفت.32
خواجه همینطور مکتب نظامیه اصفهان را تأسیس کرد. این نظامیه با اعتنا به حالت ممتاز این شهر در عصر سلجوقی و عشق و علاقه فراوان خواجه به محققان و فقها، از استادان و محققان مشهوری که بیشتر از آل خجند بودند، منتفع بود.
وجود این مکتب اصفهان را تحت عنوان یکیاز مرکزها اساسی علمی و مذهبی مطرح نمود. از مدرسان این نظامیه میاقتدار به ابوبکر محمد بن اثبات خجندی (م483ق)، ابوسعید احمد بن اثبات خجندی (م531ق) و فخرالدین ابوالمعالی ورکانی (م559ق) اشاره نمود.33
نظامیه بلخ نیز اساتید نامداری زیرا بشر این اسد سهروردی و شاگردان بنامی زیرا رشید و طواط داشت. نظامیه بصره نیز به داستان مؤلف تجربه السلف ـ که از نظامیه بغداد بزرگخیس و بلندمرتبهخیس بود.
در اواخر خلافت المعتصم بالله ویران شد و از مصالح ساختمانی آن در شمال بصره، مکتب دیگری به همین اسم ساختند.34 در 585ق صلاحالدین ایوبی مکتبای در بیتالمقدس تشکیل داد و در شمال آفریقا امرای سلسله موحدون در همین فرصت مدارسی سازه نهادند و در 750ق مکتب بزرگی در غرناطه ساخته شد.
در نصیب شرقی سرزمینهای خلافت اسلامی، سنت مکتبسازی ادامه یافت که از آن پاراگراف مکتب مستنصریه بغداد در کنار دجله35 و مدرسه های آسیای مرکزی به ویژه مکتب سمرقند بنای تیمور گورکانی و اخلاف او را میقدرت اسم موفقیت. همینطور مدرسه ها مشهوری که از سازمان های آموزشی شیعی می باشند، به دست شاهان صفوی در اصفهان و مشهد و شیراز سازه شد؛ مانند مکتب چهارباغ اصفهان، مکتب خان شیراز که حکیم پر رنگ اهل ایران، ملاصدرا در آن درس دادن می کرد.36
از اوایل قرنها وسطی تا به امروز، ارگان های فراگیری بهتر پیوسته شکوفا بوده میباشد. مکتب قرویین فاس در مراکش با یازده قرن عمر، به گمان حاذق دیرینترین کالج دنیا به شمار میرود و جامعالازهر قاهره 37 که ابتدا دانشگاهی شیعی بود، اولیه هزاره خویش را جشن و پایکوبی گرفته میباشد. همینطور راس علمی شیعه در سده پنجم هجری در نجف تأسیس شد که شغل آن تا به امروز نیز ادامه داراست و حوزه علمیه این شهر یکیاز مطرح ترین مرکز ها دانشگاهی شرعی در عالم اسلام به شمار میاید.
مسجد النبی کوهسنگی مشهد چه امکاناتی دارد؟