معناشناسی بخل
«وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَّهُم ۖ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ ۖ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
و افرادی که به آنچه پروردگار از ادب خویش به آن ها عطا کرده، بخل میورزند، هیچ گاه تصور نکنند که آن [بخل] برای آنها بهتر میباشد، بلکه برایشان بد میباشد. به زودی آنچه که به آن بخل ورزیدهاند، روز قیامت طوق گردنشان مسجد النبی کوهسنگی مشهد میگردد. «سوره آلعمران، آیه ۱۸۰»
بخل به معنای دوری از خرج کردن و بخشیدن[۱۵] در قوانینی میباشد که عقل بخشیدن را نیکو بداند.[۱۶] بخل از رذائل اخلاقی دانسته گردیده که در مقابل سخاوت میباشد.[۱۷] برخی محققان معتقدند که بخل دو ضد داراست؛ یکی از سخاوت و دیگری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد اسراف.[۱۸]
گردآوریای از مفسران قرآن، معنای بخل را وسیعخیس از معنای عرفی آن گرفته و معتقدند که هر چیزی که به عموم عایدی برساند و فرد از بخشیدن آن جلوگیری نماید، مصداق بخل خواهد بود.[۱۹] بر این محور عدم رعایت آداب اخلاقی همانند درود کردن، صداقت و اخلاص را نیز نوعی بخل رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانستهاند.
[۲۰] برخی دانشمندان با اشاره به اینکه کلمه و واژه بخل مراتب مختلفی میباشد، معتقدند که کلمه و واژه بخل در قرآن بهمعنای لغوی خویش آمده میباشد؛[۲۱] بهسیرتکاملای که هم مشمول نعمتهای دنیوی و هم معنوی همانند عِلم میگردد.[۲۲]در بعضا از احادیث نیز مصادیقی برای بخل معرفی گردیده که موید همین داعیه میباشد. [۲۳]فرستاده(ص) در روایتی دانشمندی که از آموختن علم خودش بخل می ورزد را شامل عذاب الهی در قیامت دانسته میباشد. رَجُلٌ آتاهُ اللّه ُ عِلما فبَخِلَ بِهِ عَلى شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد عِبادِ اللّه [۲۴]
امام درستگو (ع):
«وَالسَّخاءُ وَضِدَّهُ الْبُخْلُ»
سخاوت [از لشکریان عقل میباشد] که در مقابل آن بخل جایدارد.
بهگفته مفسران قرآن، واژه و کلمه بخل در قرآن بهمعنای جلوگیری از پرداخت دستمزد واجب، بهویژه زکات به فعالیت رفته میباشد.[۲۵] مستند این عقیده، وعده جهنم و عذاب شدیدی میباشد که در بعضا آیه ها[۲۶] به اشخاص حسودوبخیل داده شدهاست.[۲۷] در احادیث متعددی از واژه و کلمه شُح به معنای بخل مصرف شده میباشد؛ البته در برخی موردها، شح به معنای مراتب بالای بخل بهفعالیت رفتهمیباشد.[۲۸]
مراتب
گفته میگردد بخل مراتبی مختلفی دارااست. تحتترین درجه بخل آن میباشد که آدم از بخشیدن چیزی که به آن نیاز ندارد، پرهیز نماید.[۲۹] مرحله فراتر از آن، بخل ورزیدن نسبت به چیزی میباشد که دیگرافراد آن را به اشخاص مستلزم میبخشند.[۳۰] حسودخیس از این دو، کسی میباشد که نسبت به خویش نیز بخل میورزد و خویش را از اموال خویش بیمنفعت میسازد.[۳۱]
عامل ها
بروز صفت بخل در آدم انگیزههایی دارااست که بدگمانی به معبود مهم ترین برهان پیدایش و بروز این رذیله تیتر گردیده است. بعضا دیگر از این عامل ها به گستردن پایین میباشد:
بدگمانی به معبود تحت عنوان مهمترین استدلال پیدایش و بروز این رذیله.[۳۲]
جهان دوستی.[۳۳]
خوف از فقر.[۳۴]
وسوسههای شیطانی.[۳۵]
گرایش به وصال به ردههای خوب از روش استخراج بودجه.[۳۶]
بیماریهای خل وچل و ناتوانی.
شرک.
نفاق.[۳۷]
طمع.[۳۸]
سوءظن به خداوند.[۳۹]
اثرها منفی
صفت بخل اثرها سوء فراوانی بر مالک خویش داراست. تا جایی که حضرت علی میگوید: نگاه به حسودوبخیل قساوت قلب می آورد.[۴۰] از سایر اثر ها این رذیله میقدرت به موردها تحت اشاره نمود:
هجران از خداوند و عموم.[۴۱]
محروم ماندن از پردیس.[۴۲]
گرفتار شدن به عذاب دشوار جهنم. [۴۳]
مبتلاشدن به نوعی فقر.[۴۴]
از دست رفتن آسایش.[۴۵]
میل به گناه.
تلف کردن ایمان.
گسسته شدن پیوندهای اجتماعی و خانوادگی.
تجاوز به حقوق و دستمزد و اموال عموم.[۴۶]
بیآبرویی.[۴۷]
دوگانگی شخصیت و نفاق.[۴۸]
افتادن در دام حسادت.[۴۹]
ابتلا پیدا کردن به هر نوع پلیدی؛[۵۰] به عنوان مثال قتل، هتک محرمات الهی و جدا رَحِم.[۵۱]
در کنار اثر ها منفی خاطر گردیده برای بخل پارهای از محرومیتهای اجتماعی نیر برای حسود برشمرده گردیده است در روایتی امیرالمؤمنین(ع) کسانی را سزاوار تصدی منصب امامت بر مسلمین و حکومت بر آنها ندانسته میباشد حسود از این اشخاص میباشد. [۵۲] [یادداشت ۱]
آیهها
نشانهایی برای وجود رذیله بخل در آدم مذکور میباشد:
عذر و بهانه آوردن مکرر در کمک رساندن به سایرافراد.[۵۳]
پنهان نگه داشتن نعمتها جهت در مدد ماندن از درخواست عموم.[۵۴]
اندوه شدید بعداز انفاق در رویه آفریدگار.[۵۵]
معالجه
طبق گفته محمدمهدی نراقی، صاحب و مالک کتاب جامعالسعادات، بیماری بخل از یکسری رویکرد معالجه میگردد:
تامل دربارهٔ اثر ها منفی مادی و اخروی بخل و فایده ها سخاوت
تحمیل کردن خویش به بذل و رحمت و تکرار کردن آن؛ تا جایی که بدین شغل نه عشق و علاقهمند خواهد شد.[۵۶]
در شکل عدم سود دادن راهکارهای پیشین، بایستی با قصد ریاودورویی و بهدست آوردن آوازه، نَفْس خویش را به سخاوت متمایل سازد و بعد از علاج شدن بخل، به علاج ریا و دورویی بپردازد.[۵۷]
رفع انگیزه اساسی بخل یعنی دوست داشتن فرآورده و منال مادی میباشد.[۵۸]
تکنگاریها
کتاب بخل و شح شاکله خلل
بخل و شح؛ شاکله خلل: این کتاب که به وسیله مکتب دانشجویی علم ها انسانی تألیف گردیده، با محوریت سور مسبحات، اثر ها ضرروزیانتوشه این رذیله در عرصههای متعدد معاش گزینه پژوهش قرار گرفته میباشد.[۵۹]
حسودطومار: دستهای از حدیث، شعر و حکایت درباره اشخاص تنگلحاظ که به وسیله عفو و بخشش پوریزدی تألیف گردیده است.[۶۰]
بخل و سخاوت در قرآن و احادیث: درین کتاب که بوسیله شهین ساعدی نگاشته گردیده، به تحقیق اثرها سخاوت و حرص در معاش مادی و اخروی از دید آیهها قرآن و روایات پرداخته گردیدهاست.[۶۱]
بخل: تألیف عباس محمدی و محمدجواد مرادینیا: این کتاب بوسیله انتشارات خوشگل به چاپ رسیده میباشد.[۶۲]
معناشناسی بخل
«وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَّهُم ۖ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ ۖ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
و افرادی که به آنچه پروردگار از ادب خویش به آن ها عطا کرده، بخل میورزند، هیچ گاه تصور نکنند که آن [بخل] برای آنها بهتر میباشد، بلکه برایشان بد میباشد. به زودی آنچه که به آن بخل ورزیدهاند، روز قیامت طوق گردنشان مسجد النبی کوهسنگی مشهد میگردد. «سوره آلعمران، آیه ۱۸۰»
بخل به معنای دوری از خرج کردن و بخشیدن[۱۵] در قوانینی میباشد که عقل بخشیدن را نیکو بداند.[۱۶] بخل از رذائل اخلاقی دانسته گردیده که در مقابل سخاوت میباشد.[۱۷] برخی محققان معتقدند که بخل دو ضد داراست؛ یکی از سخاوت و دیگری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد اسراف.[۱۸]
گردآوریای از مفسران قرآن، معنای بخل را وسیعخیس از معنای عرفی آن گرفته و معتقدند که هر چیزی که به عموم عایدی برساند و فرد از بخشیدن آن جلوگیری نماید، مصداق بخل خواهد بود.[۱۹] بر این محور عدم رعایت آداب اخلاقی همانند درود کردن، صداقت و اخلاص را نیز نوعی بخل رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانستهاند.
[۲۰] برخی دانشمندان با اشاره به اینکه کلمه و واژه بخل مراتب مختلفی میباشد، معتقدند که کلمه و واژه بخل در قرآن بهمعنای لغوی خویش آمده میباشد؛[۲۱] بهسیرتکاملای که هم مشمول نعمتهای دنیوی و هم معنوی همانند عِلم میگردد.[۲۲]در بعضا از احادیث نیز مصادیقی برای بخل معرفی گردیده که موید همین داعیه میباشد. [۲۳]فرستاده(ص) در روایتی دانشمندی که از آموختن علم خودش بخل می ورزد را شامل عذاب الهی در قیامت دانسته میباشد. رَجُلٌ آتاهُ اللّه ُ عِلما فبَخِلَ بِهِ عَلى شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد عِبادِ اللّه [۲۴]
امام درستگو (ع):
«وَالسَّخاءُ وَضِدَّهُ الْبُخْلُ»
سخاوت [از لشکریان عقل میباشد] که در مقابل آن بخل جایدارد.
بهگفته مفسران قرآن، واژه و کلمه بخل در قرآن بهمعنای جلوگیری از پرداخت دستمزد واجب، بهویژه زکات به فعالیت رفته میباشد.[۲۵] مستند این عقیده، وعده جهنم و عذاب شدیدی میباشد که در بعضا آیه ها[۲۶] به اشخاص حسودوبخیل داده شدهاست.[۲۷] در احادیث متعددی از واژه و کلمه شُح به معنای بخل مصرف شده میباشد؛ البته در برخی موردها، شح به معنای مراتب بالای بخل بهفعالیت رفتهمیباشد.[۲۸]
مراتب
گفته میگردد بخل مراتبی مختلفی دارااست. تحتترین درجه بخل آن میباشد که آدم از بخشیدن چیزی که به آن نیاز ندارد، پرهیز نماید.[۲۹] مرحله فراتر از آن، بخل ورزیدن نسبت به چیزی میباشد که دیگرافراد آن را به اشخاص مستلزم میبخشند.[۳۰] حسودخیس از این دو، کسی میباشد که نسبت به خویش نیز بخل میورزد و خویش را از اموال خویش بیمنفعت میسازد.[۳۱]
عامل ها
بروز صفت بخل در آدم انگیزههایی دارااست که بدگمانی به معبود مهم ترین برهان پیدایش و بروز این رذیله تیتر گردیده است. بعضا دیگر از این عامل ها به گستردن پایین میباشد:
بدگمانی به معبود تحت عنوان مهمترین استدلال پیدایش و بروز این رذیله.[۳۲]
جهان دوستی.[۳۳]
خوف از فقر.[۳۴]
وسوسههای شیطانی.[۳۵]
گرایش به وصال به ردههای خوب از روش استخراج بودجه.[۳۶]
بیماریهای خل وچل و ناتوانی.
شرک.
نفاق.[۳۷]
طمع.[۳۸]
سوءظن به خداوند.[۳۹]
اثرها منفی
صفت بخل اثرها سوء فراوانی بر مالک خویش داراست. تا جایی که حضرت علی میگوید: نگاه به حسودوبخیل قساوت قلب می آورد.[۴۰] از سایر اثر ها این رذیله میقدرت به موردها تحت اشاره نمود:
هجران از خداوند و عموم.[۴۱]
محروم ماندن از پردیس.[۴۲]
گرفتار شدن به عذاب دشوار جهنم. [۴۳]
مبتلاشدن به نوعی فقر.[۴۴]
از دست رفتن آسایش.[۴۵]
میل به گناه.
تلف کردن ایمان.
گسسته شدن پیوندهای اجتماعی و خانوادگی.
تجاوز به حقوق و دستمزد و اموال عموم.[۴۶]
بیآبرویی.[۴۷]
دوگانگی شخصیت و نفاق.[۴۸]
افتادن در دام حسادت.[۴۹]
ابتلا پیدا کردن به هر نوع پلیدی؛[۵۰] به عنوان مثال قتل، هتک محرمات الهی و جدا رَحِم.[۵۱]
در کنار اثر ها منفی خاطر گردیده برای بخل پارهای از محرومیتهای اجتماعی نیر برای حسود برشمرده گردیده است در روایتی امیرالمؤمنین(ع) کسانی را سزاوار تصدی منصب امامت بر مسلمین و حکومت بر آنها ندانسته میباشد حسود از این اشخاص میباشد. [۵۲] [یادداشت ۱]
آیهها
نشانهایی برای وجود رذیله بخل در آدم مذکور میباشد:
عذر و بهانه آوردن مکرر در کمک رساندن به سایرافراد.[۵۳]
پنهان نگه داشتن نعمتها جهت در مدد ماندن از درخواست عموم.[۵۴]
اندوه شدید بعداز انفاق در رویه آفریدگار.[۵۵]
معالجه
طبق گفته محمدمهدی نراقی، صاحب و مالک کتاب جامعالسعادات، بیماری بخل از یکسری رویکرد معالجه میگردد:
تامل دربارهٔ اثر ها منفی مادی و اخروی بخل و فایده ها سخاوت
تحمیل کردن خویش به بذل و رحمت و تکرار کردن آن؛ تا جایی که بدین شغل نه عشق و علاقهمند خواهد شد.[۵۶]
در شکل عدم سود دادن راهکارهای پیشین، بایستی با قصد ریاودورویی و بهدست آوردن آوازه، نَفْس خویش را به سخاوت متمایل سازد و بعد از علاج شدن بخل، به علاج ریا و دورویی بپردازد.[۵۷]
رفع انگیزه اساسی بخل یعنی دوست داشتن فرآورده و منال مادی میباشد.[۵۸]
تکنگاریها
کتاب بخل و شح شاکله خلل
بخل و شح؛ شاکله خلل: این کتاب که به وسیله مکتب دانشجویی علم ها انسانی تألیف گردیده، با محوریت سور مسبحات، اثر ها ضرروزیانتوشه این رذیله در عرصههای متعدد معاش گزینه پژوهش قرار گرفته میباشد.[۵۹]
حسودطومار: دستهای از حدیث، شعر و حکایت درباره اشخاص تنگلحاظ که به وسیله عفو و بخشش پوریزدی تألیف گردیده است.[۶۰]
بخل و سخاوت در قرآن و احادیث: درین کتاب که بوسیله شهین ساعدی نگاشته گردیده، به تحقیق اثرها سخاوت و حرص در معاش مادی و اخروی از دید آیهها قرآن و روایات پرداخته گردیدهاست.[۶۱]
بخل: تألیف عباس محمدی و محمدجواد مرادینیا: این کتاب بوسیله انتشارات خوشگل به چاپ رسیده میباشد.[۶۲]
مراسم محرم و صفر در مسجد النبی کوهسنگی مشهد