???? ???? ????? ??????? ????

طرح کلی مسجد فهرج از یک شبستان و مسجد النبی کوهسنگی مشهد رواقی بدور یک تراس مرکزی تشکیل‌شده میباشد.
عمق این شبستان دو دهانه (فرش انداز) و عمق رواق آن یک دهانه است.
بر فراز هر دهانه شبستان یک قوس معدود خیز تیزه دار، که پاکار آن از سطح جرزهای دو طرف اندکی پیش نشسته، وجود دارااست.
پهنا دهانه میانی شبستان مسجد فهرج ، مانند مثال شبیه اش در مسجد تاریخانه دامغان مقداری پهن خیس از دو دهانه مجاورش میباشد.
این بزرگی دهانه میانی در سمت قبله که بر محراب تاکید می نماید مثلا خصوصیت های معماری اسلامی اهل ایران درین روزگار میباشد.
شبستان مسجد جامع فهرج واجد ستونهای آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد مستطیل شکلی میباشد که در هر کناره آنان، ستونکهای توکار گرد دکوری مشهود است.
محراب گچی مسجد فهرج در انتهای دهانه میانی شبستان، بر روی دیوار قبله قراردارد و عرضش ۲/۳۲ متر و ارتفاعش ۳/۲۴ متر می‌باشد.
یک محراب گچی خرد الحاقی نیز در سمت غربی محراب مهم و در مسافت مقداری از آن جای‌دارد.
پنجره ای مستطیل صورت در داخل یک کادر دکوری یکسری پره، مقابل محراب بر روی اسپر پایین طاق وجود دارااست.
نمای شبستان در درون تراس مسجد جامع فهرج مشمول سه قوس تیزه دار میباشد که دهانه میانی از دو دهانه مجاورش عریض خیس میباشد.
در مقابل شبستان مسجد فهرج یک رواق چهار دهانه که با طاقهای گنبدی صورت پوشیده شد‌ه‌است، قراردارد این چهار دهانه از لحاظ تعداد و صورت با ضلع مقابل، یعنی سه دهانه شبستان متقارن نمی‌باشد.
طول شبستان تحت عنوان مهم‌ترین نصیب رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد مسجد از دیگر بخشهای آن بیشتر میباشد.
از طرفی ایوان مسجد فهرج تماما مربع وجود ندارد ضلع شمالی اندکی از نصیب جنوبی پهن خیس میباشد، براین اساس به خواسته پوشش این بخش عریض خیس که می بایست در پیاده سازی ارتفاعش کمتر از شبستان نیز باشد، تاسیس چهار دهانه رواق ضروری بوده میباشد.
در سمت شمال غربی سازه، مناره استوانه ای صورت به همپا چند اطاق در کنار آن مشاهده میگردند.
این مناره که از آجرهای خشتی تشکیل شده دارنده پله پله مارپیچ و ورودی آن به درون رواق گشوده میشود.
به حیث میرسد که‌این مناره، منارهای شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد جدا نبوده و بعد ها به مسجد اضافه شد‌ه‌است هر یک سری که هنوز برهان متقنی در باب تاریخ ساختش نیست.
ورودی فعلی مسجد جامع فهرج در سمت جنوب غربی سازه و دو در ورودی دیگر که یک کدام از گشوده و دیگری مسدود میباشد، در سمت شرقی مسجد قرار دارا‌هستند.
شبستان مسجد فهرج و هردو سمت شرقی و غربی آن که در امتداد رواق می‌باشند، به وسیله طاقهای گهوارهای پوشیده گردیده اند.
رواق شمالی با نیم گنبدهایی که هرمورد از آن‌ها دارنده کناره سازیهای بیضی صورت کوچکی می باشند، مسقف گردیده‌است.

ازنظر معماری روزگار اسلامی طول زیاد این بناها مخلوط‌بندی قابل قبولی دربی مسجد النبی کوهسنگی مشهد زمین و اسمان میباشد که عظمت سازه نشانه‌دهنده عظمت شخصیت مالک آرامگاه بوده میباشد.طاق‌نماهای چهارسوی سازه در نمای فرنگی آن‌که در بخش شرقی اتاق مسجد به آن چسبیده و فعلا صرفا در سه سمت دیگر طاق‌نما جان دار میباشد هم علامت عظمت و بزرگی‌اند.

درجایی که گنبد به بدنه چهارگوش می‌چسبد از روشی به اسم قانونی بندی به کار گیری می‌کردند که در حکم مفصلی اتصال‌دهنده بود و وقتی که می‌خواستند از گنبد هرمی به یک بدنه مستطیل صورت برسند برای زیباسازی نما و آزار ندیدن دیده از قانونی بندی استعمال می‌کردند. پزشک معالج منوچهر ستوده در “از آستارا تا استرآباد” از کاشی‎هایی اسم‌برده که بالای رمز طاق‌نماها در دو ستون‌شغل گردیده‌اند. یکی خصوصیت‌های نام و نشان معماری اهل ایران به کار گیری از مصالح مستقر بوده و از‌آن‌جا‌که چوب در طبرستان از مصالح آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد ساکن بوده، پنجره سقف داخلی اتاق مسجد را از چوب ساخته‌اند. از خشت هم برای دیوارهای فرنگی و از سفال برای سقف استعمال‌گردیده‌است.

در تجدید بنا سازه روی آجرهای نما را سیمان‌سپید کشیده و صرفا قسمت کوچکی از دیواره پایین گنبد آجری میباشد، به‌مکان کاشی‌های قدیمی هم از کاشی‌های نو آبی‌رنگ که به‌هیچ‌وجه با عمر سازه منطبق ندارند، استعمال‌شد‌ه‌است. گفته‌گردیده کل سقف امامزاده هم کنده‌کاری بوده و درب ورودی مسجد دستگیره‌ای به صورت گاو داشته که امروزه اثری از آنان وجود ندارد. پایین پارچه پوشش بقاع صندوقی چوبی جای دارد که به گفته پزشک ستوده بر کناره بالای آن و بر دو چهارپایه اساسی آن نشانه‌ها رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد یک تا سیزده سوره الفتح کنده‌شد‌ه‌است که با بسم‌الله استارت میگردد.

به گفته همسایه، در اتاق مسجد، بقعه ی کسانی قرارگرفته که نمی‌خواستند در قبرستان کنار عموم معمولی دفن شوند. بعد از مدتی که رطوبت این جای را حاد کرد و کف زمین را برای تعمیرات کندند و اجساد این اشخاص را که تنها استخوان بود، خارج کنار شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد عموم معمولی دفن کردند و امروز تنها قبر خادم سابق امامزاده، حاج‌آقا اسماعیل در اینجا جای‌دارد.از خادمین این امام زاده می شود به مرحوم حاج اسماعیل خادم مرزرودی و حاج آقا نوری اشاره کرد.

بنای امامزاده برجی با معماری فوق‌العاده و یادگار طبرستان قدیم میباشد.نصیب اساسی این سازه گنبد رُک هشت ضلعی آن میباشد. گنبد نمادی از تبدیل کثرت به وحدت و ترفیع به عرش میباشد. صورت گنبد به دو گروه نارورُک تقسیم می‌گردد. گنبد نار مثل گنبد مسجد گوهرشاد و مسجد امام اصفهان اناری صورت میباشد.

همینطور در قدیم کلاهکی بر روی گنبد به اسم شنگرک وجود داشته که آرم‌دهنده راس گنبد بوده میباشد (این کلاهک به سرقت رفته میباشد) و برای دوری از نفوذ آب به باطن گنبد و روبیدن برف‌هایی که بر بالای گنبد می‌نشسته به فعالیت می‌رفته میباشد. برای نظافت کردن بدور گنبد طنابی را بدور آن رینگ می‌کردند و به‌این وسیله دور گنبد می‌چرخیدند و آن را پاک می‌کردند.

عـرض میدان امام اصفهان در حـدود ۱۶۰ متر اسـت، یعنی حـدود ۱۳ موازی طول.
بدنه پیرامون میدان نقش جهـان از به عبارتی زمان صفویه به صورت دوطبقه و به ارتفاعی مسجد النبی کوهسنگی مشهد که اینک وجود داراست بوده میباشد.این پیوستگی بدنه میدان به یار طول نسبتاً بلند بدنه که حدود۱۲ متر میباشد و در چهار نقطه با ابنیه مرتفع مشمول سردر مسجد جامع عباسی، سردر مسجد روضه خوان لطف الله، کاخ بهتر قاپو و سردر قیصریه مخلوط می‌شود، موجب می‌گردد که با دقت به دلیل تابش آفتاب که از سمت جنوب میباشد، همواره بخشی از فضای گشوده مقابل بدنه جنوبی در سایه باشد.
در ارتباط بدنه شرقی و غربی نیز به ترتیب در صبح و بعد از ظهر سـایه اندازی قابل قبولی به وجود آید که فضای مقابل حجره هـای دور و اطراف میدان را در سایه قرار داده و موجب توسعه حیطه آسایش می گردد.
محصوریت فضاهای شهری عاملی بسیار مطلوب برای کاهش تأثیر بادهای نا مطلوب میباشد که اکثر وقت ها گرما و گرد و غبار را به باطن فضاهای گشوده در اقلیم گرم و کم آب میاورند و به تهیه وضعیت محیطی در فضای گشوده میدان یاری می نماید.
میدان امام اصفهان در قبال باد و آفتاب پشتیبانی نسبی در اطراف جداره ها مهیا می شـود و به جهت ارتفاع و پهنا زیاد میدان، تأثیر جداره ها به تک تک حجم میدان نفوذ نمی نماید
به کار گیری از ارکان طبیعی آب و درخت در فضای گشوده میدان درختان آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد از لحاظ آسایش اقلیمی تأثیر قابل توجهی دارا‌هستند که عمدتاً شـامل ساخت‌و‌ساز برودت از روش سایه اندازی در قبال آفتاب و ساخت برودت ناشی از تبخیر آب جان دار در برگ و بقیه اندام درخت می شـود.
هم اینگونه عملیات تبخیری که توسـط درختـان در گوشه و کنار شکل میگیرد به خیر قادر است به کاستن از بی آبی آزاردهنده هوا یاری کنـد.
در عصر صفویه به مراد ساخت‌و‌ساز شـرایط مناسب محیطی در فضای گشوده میدان نقش جهـان اصفهان از سیستم بسیار نظام مند درختکاری و آبیاری مصرف شده بود.
محیط میدان در حوالی دکانها نهر لبریز آبی رنگ روان میباشد که در اواسط آن سنگ هایی برای رفت و آمد پیاده ها قرار داده اند و در بین این نهر و دکانها به خط بی واسطه درخت های مالامال شاخ و برگ و یکسـان کاشته اند پیاده روهای سنگی دور و بر نهر تقریبا یک پا یا این که ۳۰ سانتی متر از سطح زمین همسایه خویش فراتر بوده اند.
این اختلاف سطح می توانسته خویش نوعی ساخت‌و‌ساز حریم رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد برای فضای میانی میدان امام اصفهان که در آن زمانه برای بازی ها و مراسـم گوناگون به عنوان مثال بسازی چوگان و قیق اندازی آیتم استعمال قرار می گرفت باشد. اشخاص تماشاگر نیز در کنار نهرهای روان دور و اطراف میدان و در ذیل سایه درختان بازی ها را تماشا می کردند
استعمال از اتاقک های نصفه گشوده در فضای گشوده میدان از آن جا که قسمت های شمالی میدان امام اصفهان، روءیت کرد بسیار قابل قبولی را به میدان امام اصفهان و موادسازنده شـاخص آن دربرگیرنده مسجد جامع عباسی، مسجد روحانی لطف الله و کاخ بهتر قاپو داشتند، برای به کار گیری هر چه خوب از فضای گشوده میدان، اتاقک های چویی سریسته در نصیب شمالی میدان ساکن گردیده بود که درین اتاقک ها سرویس ها پذیرایی و سرویس ها مربوط به وقت ها فراغت مانند قهوه منزل ، شربت منزل و غیره بومی بود.
این اتاقک ها که با چوب و مصالح مدل تشکیل شده بودند، بعد ها نسبتاً بزرگی داشته و سرپوشیده بودند و حالتی شبیه رواق را به وجود آورده بودند که در کل ارتفاع بدنه شـمالی میدان وسیع شـده بود.
این اتاقک ها طبق ورقه ها با نهر و آبگینه آب مرتبط بودند. براین اساس شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد تحت عنوان یک فضای نصفه گشوده، قوانینی مابین فضای بسته بازار و فضای تماما آزاد میدان داشتند و محیطی مطلوب را از لحاظ آسایش اقلیمی در فضای گشوده میدان به وجود می‌آورند.
به کار گیری از موادسازنده موقت چادر و خرگاه در فضای گشوده میدان نقش جهـان از‌آنجا که یکی‌از فعالیتهای عمده میدان در عصر صفویه بساط اندازی و دست فروشی در فضای گشوده میدان بود، دست فروشان و بساط اندازان برای ساخت‌و‌ساز اوضاع ایده آل اقلیمی چادرهایی را به طور چادر و خرگاه در فضای میانی میدان برپا می کردند، تا پناهی در قبال کارداران اقلیمی برای آن‌ها تولید نماید.
اکثر وقت ها بسـاط اندازان به مراد تولید آسایش در قبال کارداران اقلیمی مانـد تابش آفتاب در تحت خیمه یا این که چادر و خرگاه به عمل می پرداختند.

زیارتگاه یاسر و ناصر مشهد دو‌مین جای زیارتی مالامال‌‌بازدید شهر مقدس مسجد النبی کوهسنگی مشهد مشهد بعداز مقبره مطهر امام ‌رضا‌(ع) میباشد.ناصر و یاسر از فرزندان موسی بن جعفر می باشند(فاقد منبع دارای اعتبار). آرامگاه آن دو در روستای گلستان بنا شده در ۵ کیلومتری غرب مشهد (مسیر مشهد به طرقبه) قرار گرفته‌میباشد.طبق احادیث، زمانی‌که امام ‌رضا(ع) از مدینه به طوس سفر می‌نمایند، ۲۱‌ بدن از برادران وی هم همراهشان می‌‌آیند. در آن فرصت دو‌ اخوی امام‌رضا‌(ع) (سید‌‌یاسر و سید‌ناصر) به امر خلیفه‌ عباسی به روستای گلستان تبعید ‌گردیده و آن گاه‌ از‌ مدتی به شهید شدن می‌رسند.

سازه به گفتهٔ رئیس فرهنگی اجتماعی این موسسه،هر ساله سه میلیون زائر به بقاع امامزادگان یاسر و ناصر مشرف میگردند که ۲۰ درصد آن ها زائران فرنگی می‌باشند. بیشتر زائران فرنگی مرتبط با کشورهای عربی و لبهٔ خلیج عجم می‌باشند.مساحت فعلی این شرکت هزار مترمربع میباشد. طرح جامع توسعه و گسترش حرم امامزادگان ناصر و یاسر از سال ۱۳۹۲ استارت گردیده و هم‌در حال حاضر در حالا اعمال میباشد. درین طرح، هفت هکتار از زمین ها فضا این حرم بوسیله خیرین شهرستان طرقبه شاندیز آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد خریداری شده است. بر طبق اپ‌ریزی‌های اعمال گرفته، این زمین ها به توسعه و گسترش شبستان، ساخت و ساز فضای سبز، اماکن اقامتی (زائرسرا)، تالار‌های غذاخوری، کتابخانه دیجیتال، تالار مشورت و امکانات دیگر برای جاری ساختن کارها فرهنگی تخصیص می یابد.
آستان امامزاده ناصر و یاسر (ع) تا پیش از تجدید بنا، مشابه مسجد محلی کوچکی بود که دو بارگاه چوبی سبزرنگ خرد در آن قرار داشت، ولی در سال ۸۲ با امداد زائران کشورهای عربی تجدید بنا شد و به صورت فعلی درآمد.

یک کدام از خیران کویتی به اسم هاشم کمال که بدین امامزاده ها رمز زده بود، برای برآورده شدن حاجتش، نذر این دو امام‌زاده می نماید و خیلی زود حاجت میگیرد. بدین ترتیب تصمیم میگیرد آحاد هزینه‌های ایجاد کرد و نصب بارگاه این دو امامزاده را بپردازد و آن را رونق رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد دهد. به همین برهان میباشد که درحال حاضر خیلی از زائران این امامزاده از کشورهای کویت و عراق و کناره خلیج عجم میباشند. اسم زائرخیر کویتی زیر ‌تیتر هاشم کمال بر ‌روی بارگاه‌ها قید‌ گردیده‌ میباشد.

در صدر این‌جای پایین ‌تیتر مسجد و به‌ شکل معمولی‌خیس و با حجم معدود‌خیس محل زیارت مردم قرار‌ داشت. دیرین‌ترین کتیبه‌ای که درستی نام‌و‌نشان و تاریخچه‌ این‌ جای را مشخص و معلوم می‌نماید، به تحریر رضوان در خارج محوطه، در بین کاشی‌کاری‌های نما‌ی بیرونی قرار‌ دارااست. در متن یکی کهن‌ترین کتیبه‌های جانور در بقاع که شخصی بنام رضوان با خط نستعلیق که آن را خوشنویسی کرده و تاریخ ۳۶/۸/۲ (خورشیدی) و پایین آن تاریخ ۱۳۷۷ (قمری) مندرج، اینگونه آمده میباشد: «یا این که الله، این میباشد بیت الشّرف آقازاده‌های متشخص معظّم آقا سیّد ناصر و آقا سیّد باصر فرزندان حضرت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) که به همّت عده ای از آقایان مؤمنین خیراندیش تعمیر شد و در تاریخ ۳۶/۸/۲ به اتمام و به انتها رسید. کتبه رضوان. ۱۳۷۷»
بر بالای این کتیبه هم دو کاشی‌ نوشته دیگر با کاشیکاری شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد متأخرتری وجود داراست که در یک کدام از «السلام علیک یا این که اهل بیت النبوة» و در دیگری «آستانه مبارکه سیدناصر و سید باصر(علیه السلام)» درج شده میباشد.

شبستان زمستانه در شرق متقارن بـا شبستان اساسی میباشد و معماری جداره بیرونی مسجد النبی کوهسنگی مشهد شبستان، ایوان را با درهـایی چـوبی کمتـر نورگیر رابطه داده میباشد.
شبستان شرقی مسجد نصیرالملک ، تزئینات و تنوع رنگی کمتری داراست.
رنگ پیروز، رنگ در صورتیکه خشت بناست. نقش چهارطاقی های بنـا، کاشی هایی با نقوش هندسی در ترکیبی از رنگهای سیاه و آبی رنگ میباشد.
رنگ مسئله کاشی کاری ایـن بخـش آبی‌رنگ لاجـوردی و نقـوش گـل هـای گلدانهای آبی‌رنگ و صورتی می‌باشند.
تزیینات تراس جنوبی مسجد نصیرالملک
تراس جنوبی مسجد نصیرالملک شیراز سوای کاربری خاص میباشد و آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد صرفا برای قرینه سازی با تراس شمالی خلق و خوی شد‌ه‌است
با اعتنا به اینکه نمـای جنوبی همواره در سایه قرار گرفته در تزئینات آن از کنتراست رنگی و تیرگی روشنی بیشتری به کار گیری شـده میباشد.
بدنـه جنـوبـی حـيـاط تماما با کاشی تزئین گردیده است.
سنگ ازاره ها به رنگ اکر در تحت جرزها تماما با دکوری از گل و اسلیمی حجاری گردیده است.
رنگ پیروز در کاشیهای به کاررفته در مقـرنس کـاری طـاق اصـلی زرد رنگ پر‌نور و سپید میباشد که کناره ای از نوار سیاه بر جلوه آن‌ها افزوده میباشد و کاشی هایی با قضیه رنگی لاجوردی و سیاه هم در قطعات خرد خیس با آن‌ها مخلوط گردیده است.
در نصیب بالایی طاق مرکزی نقش ترنج اسلیمی آبی رنگ پر‌نور رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد بر موضوع سپید به عمل گرفته گردیده است.
بدنه داخلی ایـوان مسجد نصیرالملک از پنج ضلع درست شده که به طور یک درمیان ادغام گوناگون آبی‌رنگ و رنگ زرد در قضیه سپید به چشم می‌خورد.
بیرونی ترین سطح های، نقشی از طـرح درختچه افشان با گلهای سرخ (صورتی) ، نرگس (آبی رنگ) ، زنبق (بنفش) و دیگر گلهای طبیعت پردازانه دارااست. در طاق نماهای در حدود طاق اصـلی شاهد به کارگیری از زرد رنگ در بیشتر نقـوش ایـن بخـش هستیم.
با دورشدن از راءس حیاط به ندرت از کاشی هایی با قضیه قرمـز کـه از ابـداعات شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد عصر قاجار میباشد سود گرفته گردیده‌است.

اتصال میدان ورودی های غربی میدان نقش عالم (میدان امام اصفهان)
مغایر جناح های شرقی شمالی و جنوبی میدان که رابطه این موسسه را با حوزه های مسکونی مسجد النبی کوهسنگی مشهد و همگانی شهر برقرار می کردند، در بدنه غربی میدان دروازه ها و ورودی هایی قرار داشتند که ورودی های حکومتی بوده و ویژه رفت وآمد درباریان و مسئولان حکومتی و فرد پادشاه به میدان بودند.

این ورودی ها در غرب میدان بومی بوده و اتصال میدان با ساختمان ها ، بخش ها حکومتی و فردوس های شاهانه ای که در غرب میدان بومی بود را ممکن می ساختند.

کاخ بهتر قاپو، کاخ مروارید، قصر چهلستون، میدان چهارحوض آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد و گروه حرمسرا بخشی از اجزای این محدوده حکومتی و همان دولتخانه صفوی بودند. از مهم‌ترین این دسترسی های حکومتی، گذری بود که از دروازه بنا شده در اساس کاخ بهتر قاپو می سپری شد و ویژه عبور فرد پاد شاه و ملازمان وی بوده میباشد.

به عبارت دیگر گذر و دالان بنا شده در ذیل کاخ خوب قاپو، مهم‌ترین ورودی میدان نقش دنیا از محدوده های حکومتی بنا شده در غرب میدان محسوب میشد.

از سایر دروازه های نصیب غربی می شود به نقطه اتصال گذ رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد ر بشت مطبخ و گذر حرمسرا با میدان اشاره نمود گذر حرمسرا مبنا اتصال دهنده حرمسرای شاهی با بازار پیرامون میدان بود.

گذر چهار‌مین که در غرب میدان قرار داشته و حائز اهمیت متعددی بود گذر اتصال دهنده میدان امام اصفهان با میدان چهارحوض شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد. میدان چهارحوض یکی دو میدان اساسی دولتخانه صفوی بوده میباشد.

اتصال میدان ورودی های غربی میدان نقش عالم (میدان امام اصفهان)
مغایر جناح های شرقی شمالی و جنوبی میدان که رابطه این موسسه را با حوزه مسجد النبی کوهسنگی مشهد های مسکونی و همگانی شهر برقرار می کردند، در بدنه غربی میدان دروازه ها و ورودی هایی قرار داشتند که ورودی های حکومتی بوده و ویژه رفت وآمد درباریان و مسئولان حکومتی و فرد پادشاه به میدان بودند.

این ورودی ها در غرب میدان بومی بوده و اتصال میدان با ساختمان ها ، بخش ها حکومتی و فردوس های شاهانه ای که در غرب میدان بومی بود را ممکن می ساختند.

کاخ بهتر قاپو، کاخ مروارید، قصر چهلستون، میدان چهار آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد حوض و گروه حرمسرا بخشی از اجزای این محدوده حکومتی و همان دولتخانه صفوی بودند. از مهم‌ترین این دسترسی های حکومتی، گذری بود که از دروازه بنا شده در اساس کاخ بهتر قاپو می سپری شد و ویژه عبور فرد پاد شاه و ملازمان وی بوده میباشد.

به عبارت دیگر گذر و دالان بنا شده در ذیل کاخ خوب قاپو، مهم‌ترین ورودی میدان نقش دنیا از محدوده های حکومتی بنا شده در غرب میدان محسوب میشد.

از سایر دروازه های نصیب غربی می شود به نقطه اتصال گذر رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد بشت مطبخ و گذر حرمسرا با میدان اشاره نمود گذر حرمسرا مبنا اتصال دهنده حرمسرای شاهی با بازار پیرامون میدان بود.

گذر چهار‌مین که در غرب میدان قرار داشته و حائز اهمیت متعددی بود گذر اتصال دهنده میدان امام اصفهان با میدان چهارحوض میباشد. میدان چهارحوض شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد یکی دو میدان اساسی دولتخانه صفوی بوده میباشد.

مسجد جامع ساوه در زمان های گوناگون بوسیله هنرمندان اهل ایران تزئین مسجد النبی کوهسنگی مشهد و بازسازی گردیده، اثری از بنای نخستین مسجد در زمان کنونی باقی نمانده میباشد. مسجد ساوه که به طور کاملً از آجر و گل تشکیل شده از صحن و گنبدی در جنوب، دو تراس، یک مناره، یک سری شبستان، محراب هـای متعـدد و کهن با خطـوط کوفی و دو محراب از زمان صفویه با خط ثلث در زمینی به حجم ۴۲۰۰ متر مربع تشکیل‌شده میباشد. شبسـتان هـا و دهلیزهای زیبای آجـری آن از آثـار سـده ششـم و عصـر سلجوقیان به‌حساب می‌آید. صورت پلان مسجد غیر متقارن می باشد.

حیاط ورودی
سردر ورودی مسجد ساوه در چوبی و شیشه های رنگی اش میباشد که در قرن هفتم که‌این مسجد آنقدرها هم تاریخی نبـود، در ورودی و مجموعـه سـرد ، صحیح روبـه روی گنبدخانه قرار داشته و برای پا گذاشتن به صحن مسجد می بایست از یک طاق رفیع و ۲ منـاره در دو طرفش، می گذشتند. ۲ منـاره آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد مسجد جـامع سـاوه، قـدیمی ترین جفت مناره در سردر مساجد خواهند بود.

حیاط مسجد ساوه
مسجد جامع ساوه دارنده دو تراس گسترده میباشد که در ضلع جنوبی و غربی تراس قراردارد. سازندگان این بخشها، نمای بیرونی آن‌ها را با خشت و تماما هنرمندانـه تزئین کرده اند. پیرامون حیاط ها نیز شبستانها و حجره هایی تشکیل شده که از آنان تحت عنوان معبد و استراحت استعمال میشد.

دهلیزهـا و راهروهـای بـزرگ، این شبستان ها را به یکدیگر متصل می نماید که هر راهرو با عرضی موازی با ۳ متر و ۵۰۰ سانتی متر و ارتفاع تقریبی ۲۰ متر تاسیس شده است. آجرهای چهارگوش نیـز کف راهروها را فرش کرده و آن را قشنگ و تماشایی ساخته میباشد. در سمت راست تراس بنا شده در ضلع غربی مسجد، روش پلـه اکوچک و باریک جای دارد که درواقع شیوه ورودی به پشت بام مسجد میباشد شبستان و راهروها نیز پوشیده از سقفی از گنبدی صورت میباشد که با استعمال از کاهگل ، سطح بیرونی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد آنان پوشیده گردیده است.

محراب
این مسجد مشتمل بر ۶ محراب بوده میباشد. باطن محراب و ربرروی ستون اولیه نوشته ها آیه ۲۵۴ سوره مبارکه بقره (آیه الکرسی) به خط ثلث گچبری شـده کـه قسمتی از آن از در میان رفتـه میباشد.

در ستون آجل آیه ۲۳۸ سوره بقره به خط ثلث گچبری شد‌ه‌است. بالای کتیبه نام برده ودر هشت لوزی صورت واژه و کلمه (علی) هشت توشه به خط کوفی تکرار گردیده‌است اصولا گچ تحت عنوان عنصری صورت پذیر کاربرد وسیعی در بناهای تاریخی خصوصا تزیین مساجد داشته میباشد به همین ادله مسجد جامع ساوه نیز از این ماده در سطح کبیر ای در بخـش هـای متعدد دربرگیرنده گنبد منزل اساسی وشبستان های جناح جنوبی و محراب به کارگیری شده و اثر ها بدیعی به وجود آمده میباشد.

مسجد_جامع_ساوه
مناره
در کناره شمال شرقی و خارج از مسجد ساوه ، منارهای رفیع و آجری مرتبط با شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد زمان سلجوقی واقع گردیده است. نصیب زیر این مناره معمولی و قسمتهای بالایی آن با نقوش آجری مزین گردیده و مبتنی بر شواهد و مستندات، به گذر زمان فرصت قسمتی از آن تخریب یا این که ریزش نموده است و ارتفـاع فعلی آن ۱۴ متر و با قطر ۳،۵ متر میباشد.

رویکرد پله ای مارپیچ که به نقوش متنوع و پررنگ مزین گردیده، قابلیت و امکان دسترسی به نوک مناره را آماده میاورد. در نصیب ذیل منار جملـه «لا پیامبر بعد از آن محمد» سه توشه به خط کوفی بنائی با خشت درج شده میباشد. درزیر لبه دو کتیبه ای وجود داشته که به خط ثلث در تاریخ ۵۰۴ هجری بوده میباشد.

صحن
ایوان مستطیل مربع صورت و حوضی هشت ضلعی بلندمرتبه نیز در میانه صحن مسجد جامع ساوه جای‌دارد که دلنشین و دوست داشـتنی جلـوه مـی کنـد و چهـار باغچـه با درختانی بلند در آن خود نمایی می نمایند.

شبستان
این مسجد دارنده سه شبستان است در جناح شرقی مسجد نیز یک‌سری شبستان با طاقهای بلند وجود داراست ودارای طاق نمای محرابی صورت می باشد در ایـن جناح نیز تغییر و تحول و تحولاتی بسیار انجام شده میباشد.

گنبد منزل
گنبد منزل مسجد جامع ساوه با تناسبات معماری اسلامی اهل ایران قرینه سازی و کناره سازی خوشگل به طول حدود ۱۷ متر سازه گردیده‌است. تزیینات کاشی کاری تحت گنبد و برگرداندن آن در پوشش فرنگی زیبایی جلوه خاصی بدین سازه بخشیده میباشد.

مسجد جامع‌ اردستان‌ به‌ تیتر‌ یكی‌ از شایسته ترین‌ مثال‌ های‌ معماری مسجد اهل مسجد النبی کوهسنگی مشهد ایران برجای باقی مانده‌ از دورۀ سلجوقی‌ میباشد. این‌ سازه، بر روی‌ ارکان کهن خیس قرار گرفته‌، و در زمانهای آنگاه اصلاح‌ و تعدیل‌ گردیده‌ میباشد.

مسجد اول‌ فی مابین‌ اواخر سدۀ ۲ ق‌ و حداكثر نیمۀ نخستین‌ سدۀ ۴ق‌ در روی محدودۀ بناهایی‌ احتمالاً ساسانی تشکیل‌شده‌ میباشد‌. و در یك‌ سلسله‌ اقدامات‌ آینده‌ از ۵۵۳ تا ۵۵۵ ق‌، تزئینات‌ فعلی‌ را به‌ مسجد می افزایند و به‌ آن‌ شكل‌ چهار ایوانی‌ آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد می دهند.‌

معماری مسجد جامع اردستان
مسجد جامع اردستان به همدم بازارچه و مکتب متصل به آن، با مساحتی حدود ۳۴۰/۸۵ متر مربع مشتمل بر فضاهای زیادی میباشد.
مسجد اكنون‌ دارنده‌ صحنی‌ مركزی‌ میباشد‌ كه‌ با شبستانهایی تسلط‌ گردیده‌ و گنبد منزل‌ای‌ با حیاط‌ تبارک‌ شبستان‌ جنوبی‌ آن‌را تشكیل‌ میدهد.
ایوانهایی‌ با شكوه‌ و گرانقدر‌ در مركز دیگر جناح‌های مسجد جامع اردستان استقرار یافته‌اند.
تراس‌ سمت‌ قبله‌ و نیز گنبد منزل‌ مسجد جامع اردستان بر مبنای كتیبه‌های‌ جان دار در سالهای‌ ۵۵۳-۵۵۵ق‌ ساخته‌ گردیده‌اند.
ایوانهای دیگر سوای‌ شک وتردید پوششهای‌ صفوی‌ دارا‌هستند و همان گونه‌ رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد كه‌ كتیبۀ كوچكی در مركز گیلویی‌ حیاط‌ شمالی‌ با تاریخ‌ ۹۴۶ق‌ به‌روشنی‌ تأكید می‌كند، دست‌كم‌ در اوایل‌ دورۀ صفویه‌ تجدید بنا‌ گردیده‌ میباشد‌.
دیگر بخشهای شبستانها تركیبی‌ از طاقهای‌ گنبدی‌ و گهواره‌ای‌ میباشد‌ و بیشتر طاقهای‌ گهواره‌ای‌ با اضافه کردن‌ كمرپوشهای‌ گنبدی یا این که تركین‌ به‌شکل‌ دو طبقه‌ در آمده‌اند.
فضاهای خدماتی و ارتباطی مسجد جامع اردستان همانند دستشویی، در دورترین نقطه از اساس مرکزی جایابی گردیده اند.
به جهت تغییرات بسیار فضایی طی زمان های متفاوت در‌این مسجد و تبدیل نصیب میانی شبستانها به حیاط، فضاهای کوچک و به ظواهر سوای کاربری ، در مسجد ساخت‌و‌ساز گردیده اند.
ورودیهای مسجد جامع اردستان آنچه منجر رابطه سفت مسجد با بناهای پیرامونش گشته، پنج درآیگاه میباشد که از روش نماسازی تاحدودی بر آن ها تأکید شد‌ه‌است.
درآیگاه جنوب غربی مسجد جامع اردستان براساس شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد حفریات و امتداد تزئینات آن با دیوار مجاورش، می‌تواند دیرین ترین درآیگاه مسجد باشد.
بیشتر تزئینات آن، نقوشی میباشد که با خشت پیش بر اعمال گردیده اند.
تزئینات آجری این ورودی تا حدودی یادآور سردرمسجد جورجیر (آل بویه) میباشد.

مسجد اول‌ دارنده‌ تزیینات‌ گچ‌بری‌ فراوانی‌ بوده‌ كه‌ تنوع‌ و تفاوتهایی‌ در طرح‌ مسجد النبی کوهسنگی مشهد و پرداخت‌ بخشهای‌ متفاوت‌ آن‌ به‌دیده‌ میخورد.
تزیینات‌ گچی بازمانده‌ از آن‌ عصر‌، بر روی‌ قوسهای دالان‌ ورودی‌ جنوب‌ غربی‌ و گوشواره‌های‌ ستونهای‌ باقی مانده از مقصوره‌ بر دو ردیف‌ در گوشۀ جنوب‌ غربی‌ و شمال‌ غربی‌، ستونهای‌ حیاط‌ شمالی‌ و ازارۀ دیوار شبستان‌ شمال‌ شرقی‌ به دست آمده‌ میباشد‌.
كتیبه‌ای‌ در نیم‌طبقۀ شبستان‌ جنوب غربی چشم‌ می‌گردد كه‌ احتمالاً متأخرتر از سایر گچ‌بری هاست‌.
مقایسۀ این كتیبه‌ از دید حروف و نوار تزئینی‌ آن‌ علامت‌ میدهد كه‌ با كتیبۀ محراب‌ مسجد جامع‌ نایین‌ به طور تقریبً یكسان‌ میباشد.
در رمز در ورودی‌ و نمای‌ ستونچه‌های‌ برِ تراس شبستان‌ غربی مسجد آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد جامع اردستان و ردیف چراغدان‌ دالان‌ غربی‌ تزیینات آجری‌ مسجد اول‌ چشم‌ میگردد.
بیشتر تزیینات دورۀ سلجوقی‌ مسجد جامع اردستان در درون‌ شبستان‌، پایین گنبد متمركز میباشد و گنبدخانه‌ به‌ توجه‌ طرحهای‌ مكتب‌ اصفهان‌ را دنبال‌ می‌كند، ازجمله‌ در تحت چشمه‌ طاقهای‌ مختلف و منطقۀ جابجایی‌ گنبد از ۴گوش به‌ ۱۸ گوش

عناصرتزیینی به‌كارگرفته‌ گردیده‌، مشتمل بر‌ تزیینات‌ هندسی‌ و گیاهی‌ میباشد‌. بدین‌ترتیب كه‌ اصل‌ اجتناب‌ناپذیر تزیینات‌ آجری‌ نقشهای‌ هندسی‌ میباشد كه‌ از تغییر تحول در نحوۀ چیدن‌ آجرها پدید میاید، همچون آجرچینی سطح ها‌ برجستۀ تحت گنبد دو فولدر‌ كه‌ بخشهای‌ متعدد‌ را از یكدیگر رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد غیروابسته می‌كند و یا این که سطح ها‌ منحنی‌ ذیل فیلپوشها و سكنجها را می‌پوشاند
از همگی‌ چشمگیرتر آجركاری‌ دقیق‌ گنبد تركین‌ زیرین‌ میباشد‌ كه‌ با پوششی‌ از رنگهای‌ براق‌ ارغوانی‌، زردرنگ و آبی رنگ‌ با نقشهای‌ لوزی‌، دلیلی‌ بر ادامۀ طریق‌آجركاری‌ در زمان‌ سده‌هاست‌.
از دیگرسو ارکان مهم‌ تزیینات‌ گچ‌بری‌ را خط و شكلهای‌ گیاهی تشكیل میدهد، مانند تزیینات‌ به‌هم‌بغرنج‌ و درهم‌ بافته‌ای‌ كه در متن‌ كتیبۀ لبۀ زیرین‌ منطقۀ انتقالی‌ گنبد به‌دیده‌ می خورد.
از کلیه‌ معمول‌خیس تزیینات‌ اسلیمی‌ میباشد‌ كه‌ در محرابهای‌ سه‌گانۀ مسجد به‌كار گرفته‌ گردیده‌ میباشد‌ و با شاخ‌ و برگ‌ خویش، برجستگی ویژه‌ای از نازکی و زیبایی را نماد می دهد.
این اسلیمی ها پایه تقارنی‌ معین داشته‌، و با برگهای‌ تكراری‌ گسترش و توسعه و گسترش‌ شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد یافته‌، و به‌ این‌ترتیب حركت در عمق‌ را رفتار‌ كرده‌اند. بیشتر این‌ شكلهای‌ گیاهی‌ خویش طرحهای‌ هندسی‌ ترک‌دار بسیار دقیق‌ را در بردارند.