میرزا محمدهاشم بن زینالعابدین خوانساری چهارسوقی (۱۲۳۵-۱۳۱۸ق) دانا شیعی که حدود سی سال در بخشی از کشورایران مرجع تاسی شیعهها بود. او در خوانسار نزد محمد باقر خوانساری، در اصفهان نزد صدرالدین عاملی و در نجف نزد روضه خوان مرتضی انصاری شاگردی کرد. ابو تراب خوانساری و سید محمد کاظم طباطبائی یزدی از شاگردان وی مسجد النبی کوهسنگی مشهد بودند.
خوانساری، اثراتی در فقه، حدیث، اصول، سخن، رجال و فلسفه نوشتن کرد. مبانی الاصول مهمترین تاثیر اصولی وی به شمار می آید. وی در ۱۳۱۸ق، در نجف درگذشت و در وادی السلام به خاک ودیعه شد. میرزا هاشم خوانساری، در سال ۱۲۳۵ق در خوانسار متولد شد. او در۱۷ رمضان[۱] ۱۳۱۸ق، هنگام رفتن به حج در نجف درگذشت و در وادی السلام دفن آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۲]
نسب
نوشته ی علمیٔ اساسی: بستگان خوانساری
میرزا هاشم فرزند زین العابدین خوانساری، نواده میر صغیر و اخوی محمدباقر خوانساری مالک روضات بود. بستگان خوانساری یکی خویشاوندانهای شیعی کشورایران میباشد که نسب آنان به امام کاظم(ع) می رسد. خوانساری تحصیلاتش را در زادگاهش استارت کرد وی درسهای مقدماتی را نزد پدرش، زین العابدین خوانساری و برادرش محمدباقر در خوانسار فرا گرفت. بعداز درگذشت بابا بزرگش، ابوالقاسم جعفر بن حسین خوانساری پر اسم و رسم به میر صغیر (درگذشت ۱۲۴۰ق)، یاروهمدم بابا و خانواده به اصفهان مسافرت رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرد.[۳]
میرزا هاشم علم آموزی فقه، اصول و دیگر علم ها را در اصفهان استارت کرد. وی عمده تحصیلات خویش را نزد صدرالدین عاملی (د۱۲۶۴)، که او را بابا معنوی خود خوانده و بعد ها داماد وی هم شد، طی کرد.[۴] عاملی در اوایل جوانی محمدهاشم به اجتهاد او به صورت صریح بیان کرد و اولین شخصی بود که به وی اجازۀ اجتهاد شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بخشید.[۵]
خوانساری همینطور ده سال در درس فقه و اصول سید حسن بن علی معلم اصفهانی (درگذشت ۱۲۷۳ق) کمپانی کرد و در ۱۲۶۱ق از وی نیز اذن اجتهاد و داستان گرفت.[۶] این اذنطومار در انتها کتاب حلُّ العسیر فی حِلِّ العَصیر خوانساری چاپ شدهاست.[۷] وی بعداز سالها علم آموزی در اصفهان به نجف رفت و علاوه بر درس دادن فقه و اصول، در درس روحانی مرتضی انصاری (د ۱۲۸۱) حاضر شد. روضه خوان انصاری اعتنا ویژهای به وی داشت و محرمانه با او گفتوگو علمی میکرد. و به وی اجازۀ اجتهاد بخشید.[۸]
مرجعیت
خوانساری، حدود سی سال در بخشی از کشور ایران مرجع پیروی بود.[۱۳] ناصر الدین پاد شاه (حکومت: ۱۲۶۴-۱۳۱۳ق) به او دقت داشت و در رجوع و برگشت وی از مهاجرت مشهد به امر فرمانروا، عموم طهران از وی استقبال کردند.[۱۴] محمد حسن خان پشت گرمی السلطنة (صنیع الدوله) که در دورۀ ناصرالدین فرمان روا وزارت انطباعات و مناصبی دیگر را بر ذمه داشت از عده ای میباشد که میرزا محمدهاشم را در طهران ملاقات کرده و اورا ستوده میباشد.[۱۵] اورا فقیهی عارف، خداترس، متفحص و مولفای کوشاو سخت کوش دانستهاند.[۱۶] و در رثایش قصیدههایی سرودهاند.[۱۷]
اثر ها
خوانساری اثراتی در فقه، حدیث، اصول، حرف، رجال و فلسفه داراست، مثلا:
رسالة الذّبیحیه؛ اولیه تاثیر دینی وی دربارۀ حکم ذبایح اهل کتاب میباشد. که آن را به توصیۀ استادش، صدرالدین عاملی تألیف کرد.[۱۸]
احکام الایمان؛ رساله عملیه وی به فارسی میباشد که احکام عبادات تا انتها روزه را در بردارد. او این رساله را به درخواست ناصرالدین فرمان روا قاجار نوشت.[۱۹] او رسالۀ عملیۀ دیگری نیز دارااست که مشمول عبادات و معاملات میباشد این تاثیر در ۱۳۱۰ق و ۱۳۱۷ق علاوه بر دستهای با تیتر شش رساله چاپ گردیدهاست.[۲۰] در این شرکت تاثیر کلامی مختصری به فارسی با اسم اصول الدین[۲۱] و رسالههای فارسی صِیغ العُقود، صوم و مناسک حج نیز چاپ شدهاست.[۲۲]
لبه بر ریاض المسائل
تفصیل الدرة النجفیة محمد مهدی بحرالعلوم.[۲۳]
خوانساری در جوانی بعضی ابواب اصول فقه مانند اصل برائت، استصحاب، اجماع منقول و آوازه را به نظم در آورده که به اسم «منظومة لطیفة فی بازرسی المطالب الاصولیة» منتشر گردیدهاست.[۲۴]
الاستصحاب[۲۵]
کناره بر معالم الدین حسن بن زین الدین عاملی
گستردن زبدة الاصول روحانی بهائی.[۲۶]
مبانی الاصول؛ مهم ترین کتاب اصولی. به حیث وی بخش اعظمی از مباحث اصول در منابع اصولی، وقتگیر و بیمنفعت بود، از این رو در صدد برآمد اثری فشرده و جامع دربارۀ اصول اجتهادی و اصول عملی بنگارد.[۲۷]
اصول آل الرسول در آن گروهای از روایات امامان شیعه را دربارۀ قواعد دینی و اصول فقه گرد آورده و به ترتیب مباحث اصولی تهیه نموده است. روضه خوان انصاری اتمام این کتاب را به او سفارش کرده بود.[۲۸]
از اثر ها اصلی خوانساری در زمینه ی حدیث و رجال، رسالهای دربارۀ اعتبار کتاب فقه الرضا منسوب به امام رضا(ع) میباشد.[۲۹] میرزا هاشم درین رساله درستی انتساب را به امام رضا(ع) نپذیرفته میباشد.[۳۰]
رسالة فی اوضاع و احوال ابی بصیر: دربارۀ اعتبار و وثاقت ابو بصیر مرادی میباشد، وی آغاز روایات نشانه بر عدم وثاقت ابوبصیر را نقل کرده و آنگاه به پاسخگویی و حفاظت از وثاقت او پرداخته میباشد.[۳۱]
مجمع الفوائد و مخزن الفرائد تنی چند از اثرها خوانساری مثلا کتاب مبانی الاصول و برخی رسالههای حافظه گردیده، در این شرکت و در طهران ۱۳۱۷ق چاپ سنگی شدهاست.
حلّ العسیر فی خلّ العصیر(رسالة فی حلّ العسیر فی احکام العصیر)
گروه مقالاتی با اسم (المقالات اللطیفة فی المطالب المنیفة) که به مجمع الفوائد ضمیمه گردیده و دربردارنده مقالاتی دربارۀ مسائل متفرقۀ اصولی، دینی، کلامی، حدیثی و رجالی میباشد.
اربعون حدیثاً، دیگر تاثیر حدیثی خوانساری میباشد که آن را تألیف و تفصیل نموده است و ورژنای خطی از آن در کتابخانه آیتالله گلپایگانی در قم وجود داراست.[۳۲]
تفصیل مشیخة الفقیه.[۳۳]
الفوائد الرجالیه.[۳۴]
اجازاتی برای برخی علما مثلا میرزا ابوالهدی کلباسی
الفلاحة: خلاصۀ دو کتاب نفائس الفنون[یادداشت ۱] و اَزهار الجنان میباشد.[۳۵]
معیار الانساب، خوانساری در ۱۲۹۹ آن را در گستردن درحال حاضر امامزادههای دارای اعتبار در اصفهان نگاشت[۳۶] و در سال ۱۳۳۲ش در قم با پیشگفتار و حاشیه ها احمد روضاتی به چاپ رسید.
کناره بر الاسفار الاربعة صدرالدین شیرازی که با اسم تنبیه الحکماء الابرار شناخته میگردد.[۳۷]
شعر
میرزا هاشم، ضمن سرودن منظومههای خاطر گردیده، قصاید و منظومههایی دیگر به فارسی و عربی سروده که برخی از آنها در دیوان الاکابر آمده میباشد. تخلص وی موسوی بود[۳۸] خوانساری اثر ها جانور در کتابخانه فردی خویش را نیز فهرست نموده است.[۳۹]
میرزا محمدهاشم بن زینالعابدین خوانساری چهارسوقی (۱۲۳۵-۱۳۱۸ق) دانا شیعی که حدود سی سال در بخشی از کشورایران مرجع تاسی شیعهها بود. او در خوانسار نزد محمد باقر خوانساری، در اصفهان نزد صدرالدین عاملی و در نجف نزد روضه خوان مرتضی انصاری شاگردی کرد. ابو تراب خوانساری و سید محمد کاظم طباطبائی یزدی از شاگردان وی مسجد النبی کوهسنگی مشهد بودند.
خوانساری، اثراتی در فقه، حدیث، اصول، سخن، رجال و فلسفه نوشتن کرد. مبانی الاصول مهمترین تاثیر اصولی وی به شمار می آید. وی در ۱۳۱۸ق، در نجف درگذشت و در وادی السلام به خاک ودیعه شد. میرزا هاشم خوانساری، در سال ۱۲۳۵ق در خوانسار متولد شد. او در۱۷ رمضان[۱] ۱۳۱۸ق، هنگام رفتن به حج در نجف درگذشت و در وادی السلام دفن آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۲]
نسب
نوشته ی علمیٔ اساسی: بستگان خوانساری
میرزا هاشم فرزند زین العابدین خوانساری، نواده میر صغیر و اخوی محمدباقر خوانساری مالک روضات بود. بستگان خوانساری یکی خویشاوندانهای شیعی کشورایران میباشد که نسب آنان به امام کاظم(ع) می رسد. خوانساری تحصیلاتش را در زادگاهش استارت کرد وی درسهای مقدماتی را نزد پدرش، زین العابدین خوانساری و برادرش محمدباقر در خوانسار فرا گرفت. بعداز درگذشت بابا بزرگش، ابوالقاسم جعفر بن حسین خوانساری پر اسم و رسم به میر صغیر (درگذشت ۱۲۴۰ق)، یاروهمدم بابا و خانواده به اصفهان مسافرت رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرد.[۳]
میرزا هاشم علم آموزی فقه، اصول و دیگر علم ها را در اصفهان استارت کرد. وی عمده تحصیلات خویش را نزد صدرالدین عاملی (د۱۲۶۴)، که او را بابا معنوی خود خوانده و بعد ها داماد وی هم شد، طی کرد.[۴] عاملی در اوایل جوانی محمدهاشم به اجتهاد او به صورت صریح بیان کرد و اولین شخصی بود که به وی اجازۀ اجتهاد شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بخشید.[۵]
خوانساری همینطور ده سال در درس فقه و اصول سید حسن بن علی معلم اصفهانی (درگذشت ۱۲۷۳ق) کمپانی کرد و در ۱۲۶۱ق از وی نیز اذن اجتهاد و داستان گرفت.[۶] این اذنطومار در انتها کتاب حلُّ العسیر فی حِلِّ العَصیر خوانساری چاپ شدهاست.[۷] وی بعداز سالها علم آموزی در اصفهان به نجف رفت و علاوه بر درس دادن فقه و اصول، در درس روحانی مرتضی انصاری (د ۱۲۸۱) حاضر شد. روضه خوان انصاری اعتنا ویژهای به وی داشت و محرمانه با او گفتوگو علمی میکرد. و به وی اجازۀ اجتهاد بخشید.[۸]
مرجعیت
خوانساری، حدود سی سال در بخشی از کشور ایران مرجع پیروی بود.[۱۳] ناصر الدین پاد شاه (حکومت: ۱۲۶۴-۱۳۱۳ق) به او دقت داشت و در رجوع و برگشت وی از مهاجرت مشهد به امر فرمانروا، عموم طهران از وی استقبال کردند.[۱۴] محمد حسن خان پشت گرمی السلطنة (صنیع الدوله) که در دورۀ ناصرالدین فرمان روا وزارت انطباعات و مناصبی دیگر را بر ذمه داشت از عده ای میباشد که میرزا محمدهاشم را در طهران ملاقات کرده و اورا ستوده میباشد.[۱۵] اورا فقیهی عارف، خداترس، متفحص و مولفای کوشاو سخت کوش دانستهاند.[۱۶] و در رثایش قصیدههایی سرودهاند.[۱۷]
اثر ها
خوانساری اثراتی در فقه، حدیث، اصول، حرف، رجال و فلسفه داراست، مثلا:
رسالة الذّبیحیه؛ اولیه تاثیر دینی وی دربارۀ حکم ذبایح اهل کتاب میباشد. که آن را به توصیۀ استادش، صدرالدین عاملی تألیف کرد.[۱۸]
احکام الایمان؛ رساله عملیه وی به فارسی میباشد که احکام عبادات تا انتها روزه را در بردارد. او این رساله را به درخواست ناصرالدین فرمان روا قاجار نوشت.[۱۹] او رسالۀ عملیۀ دیگری نیز دارااست که مشمول عبادات و معاملات میباشد این تاثیر در ۱۳۱۰ق و ۱۳۱۷ق علاوه بر دستهای با تیتر شش رساله چاپ گردیدهاست.[۲۰] در این شرکت تاثیر کلامی مختصری به فارسی با اسم اصول الدین[۲۱] و رسالههای فارسی صِیغ العُقود، صوم و مناسک حج نیز چاپ شدهاست.[۲۲]
لبه بر ریاض المسائل
تفصیل الدرة النجفیة محمد مهدی بحرالعلوم.[۲۳]
خوانساری در جوانی بعضی ابواب اصول فقه مانند اصل برائت، استصحاب، اجماع منقول و آوازه را به نظم در آورده که به اسم «منظومة لطیفة فی بازرسی المطالب الاصولیة» منتشر گردیدهاست.[۲۴]
الاستصحاب[۲۵]
کناره بر معالم الدین حسن بن زین الدین عاملی
گستردن زبدة الاصول روحانی بهائی.[۲۶]
مبانی الاصول؛ مهم ترین کتاب اصولی. به حیث وی بخش اعظمی از مباحث اصول در منابع اصولی، وقتگیر و بیمنفعت بود، از این رو در صدد برآمد اثری فشرده و جامع دربارۀ اصول اجتهادی و اصول عملی بنگارد.[۲۷]
اصول آل الرسول در آن گروهای از روایات امامان شیعه را دربارۀ قواعد دینی و اصول فقه گرد آورده و به ترتیب مباحث اصولی تهیه نموده است. روضه خوان انصاری اتمام این کتاب را به او سفارش کرده بود.[۲۸]
از اثر ها اصلی خوانساری در زمینه ی حدیث و رجال، رسالهای دربارۀ اعتبار کتاب فقه الرضا منسوب به امام رضا(ع) میباشد.[۲۹] میرزا هاشم درین رساله درستی انتساب را به امام رضا(ع) نپذیرفته میباشد.[۳۰]
رسالة فی اوضاع و احوال ابی بصیر: دربارۀ اعتبار و وثاقت ابو بصیر مرادی میباشد، وی آغاز روایات نشانه بر عدم وثاقت ابوبصیر را نقل کرده و آنگاه به پاسخگویی و حفاظت از وثاقت او پرداخته میباشد.[۳۱]
مجمع الفوائد و مخزن الفرائد تنی چند از اثرها خوانساری مثلا کتاب مبانی الاصول و برخی رسالههای حافظه گردیده، در این شرکت و در طهران ۱۳۱۷ق چاپ سنگی شدهاست.
حلّ العسیر فی خلّ العصیر(رسالة فی حلّ العسیر فی احکام العصیر)
گروه مقالاتی با اسم (المقالات اللطیفة فی المطالب المنیفة) که به مجمع الفوائد ضمیمه گردیده و دربردارنده مقالاتی دربارۀ مسائل متفرقۀ اصولی، دینی، کلامی، حدیثی و رجالی میباشد.
اربعون حدیثاً، دیگر تاثیر حدیثی خوانساری میباشد که آن را تألیف و تفصیل نموده است و ورژنای خطی از آن در کتابخانه آیتالله گلپایگانی در قم وجود داراست.[۳۲]
تفصیل مشیخة الفقیه.[۳۳]
الفوائد الرجالیه.[۳۴]
اجازاتی برای برخی علما مثلا میرزا ابوالهدی کلباسی
الفلاحة: خلاصۀ دو کتاب نفائس الفنون[یادداشت ۱] و اَزهار الجنان میباشد.[۳۵]
معیار الانساب، خوانساری در ۱۲۹۹ آن را در گستردن درحال حاضر امامزادههای دارای اعتبار در اصفهان نگاشت[۳۶] و در سال ۱۳۳۲ش در قم با پیشگفتار و حاشیه ها احمد روضاتی به چاپ رسید.
کناره بر الاسفار الاربعة صدرالدین شیرازی که با اسم تنبیه الحکماء الابرار شناخته میگردد.[۳۷]
شعر
میرزا هاشم، ضمن سرودن منظومههای خاطر گردیده، قصاید و منظومههایی دیگر به فارسی و عربی سروده که برخی از آنها در دیوان الاکابر آمده میباشد. تخلص وی موسوی بود[۳۸] خوانساری اثر ها جانور در کتابخانه فردی خویش را نیز فهرست نموده است.[۳۹]
مراسم محرم و صفر در مسجد النبی کوهسنگی مشهد