ولایت امام علی(ع) بهمعنای امامت امام علی(ع) یا این که یک کدام از مراتب و شئون امامت وی میباشد. بیشتر پژوهشگران و نویسندگان ولایت و امامت را به یک مضمون به عمل بردهاند، البته مرتضی مطهری آن را یکیاز مراتب امامت و بالاترین آن دانسته میباشد. ولایت امام علی(ع) در قرآن ذکر نشده میباشد، البته در منابع روایی و تفسیری، نشانهها فراوانی به آن تعبیروتفسیر گردیده و در روایات از عنایت و رده بلند ولایت امام علی(ع) و اثر ها آن کلام بیان شده میباشد؛ مثلا ولایت علی(ع) یکی عناصر اسلام، بدون نقصکننده آئین و به عبارتی ولایت الهی و رسولش معرفی گردیدهاست. بعضی اثر ها ولایت امام علی(ع) در احادیث عبارتند از: ورود به فردوس، ایمنی از حریق دوزخ وجهنم، مجوز عبور از پل صراط و رستگاری و آمرزش.
در برخی از احادیث، ولایت امام علی(ع) شرط قبولی ایمان و اجرا دانسته شدهاست. در اینکه ولایت شرط قبولی انجام میباشد یا این که شرط درستی، فی مابین علمای شیعه اختلافحیث وجود داراست. بر طبق روایات تفسیری، آیه ولایت، آیه تبلیغ و آیه اکمال بر ولایت امام علی(ع) دلالت داراست. همینطور گروهی از عالمان شیعه، حدیث غدیر و حدیث ولایت را نیز بهمعنای ولایت امام علی(ع) دانستهاند و اورا وَلیّ و صاحب و مالکتفویض مؤمنان مسجد النبی کوهسنگی مشهد خواندهاند.
منزلت و عنایت
ولایت امام علی(ع) از مباحثی میباشد که در تفاسیر و احادیث فراوان از آن دعوا شدهاست. هرچند ولایت امام علی(ع) بهصراحت در قرآن بیان نشده میباشد، ولی نشانهها زیادی به آن تعبیروتفسیر شدهاست؛[۱] به عنوان مثال ریسمان الهی در آیه ۱۰۳ سوره آلعمران (وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا)[۲] و صراط بی واسطه در آیه ۱۵۳ سوره انعام[۳] و آیه ۴۳ سوره زخرف[۴] به ولایت علی تعبیروتفسیر گردیدهاست. همینطور در احادیث، امانتی که در آیه ودیعت از دوری افق، زمین و کوهها از تایید آن کلام نقل شده، به ولایت امام علی(ع) تعبیروتفسیر آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیدهاست.[۵]
در دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) حدود صد داستان درباره ولایت امام علی(ع) توده شدهاست.[۶] در بعضی احادیث ولایت امام علی(ع)، بی نقصکننده آیین[۷] و به عبارتی ولایت آفریدگار و رسول(ص) آورده شده[۸] و منکر ولایت علی(ع)، منکر ولایت رسول(ص)[۹] دانسته گردیدهاست. در بعضی از روایات بنی الاسلام نیز ولایت علی بن ابیطالب(ع) یکیاز اساسها و عنصرها اسلام شمرده رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد شدهاست.[۱۰]
مضمونشناسی ولایت
علامه طباطبایی، بر آن میباشد که ولایت بهمعنای نصرت و امداد وجود ندارد، بلکه بهمعنای سرپرستی و مالکیت درایت میباشد. این مضمون، معنایی همگانی میباشد و در همه مشتقات آن جریان دارااست.[۱۱] از نگاه او ولایت عبارت میباشد از نوعی قرب و قربت که موجب نوع خاصی از حق تصرف و مالکیت دوراندیشی میشود.[۱۲] عبدالله جوادی آملی، مفسر و دانا شیعه، معنای مهم ولایت را قرب و قربت و لازمه آن را تصدی و سرپرستی کارها یا این که نصرت و محبت دانسته میباشد.[۱۳] از نگاه فَخْرُالدّین طُریحی، مولف مجمع البحرین، وَلایت به درایت و اقتدار و فعل اشاره دارااست و بهمعنای محبت اهلبیت و رهروانشان، امتثال اوامرو نواهی آنها و تأسی به آنان در خوی و خلق و خوی شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۱۴]
کلمه ولایت در لغت، گاه به فتح واو (وَلایت) و گاه با کسر واو (وِلایت) استفاده شدهاست. گروهی از لغتشناسان وَلایت را درباره پیوندهایی مانند خویشاوندی، محبت، وراثت و نصرت و کمککردن به فعالیت برده و وِلایت را به سرپرستی و زمامداری کارها مضمون کردهاند.[۱۵] از دید سیبویه، دانشمند دارای اسم و رسم دانش نحو در قرن دوم قمری، هر دو کلمه بهمعنای زمامداری و دور اندیشی کارها میباشد.[۱۶] جمعای نیز هر دو را بهمعنای نصرت و امداد دانستهاند.[۱۷]
رابطه با امامت
بعضی از عالمان شیعه ولایت و امامت را به یک مفهوم دانستهاند.[۱۸] روضه خوان موءثر نیز مولا و البتهّ در حدیث غدیر را به امام مفهوم نموده است.[۱۹] اکثری از دانشمندان و نویسندگان [۲۰] همانند سید مرتضی عسکری در کتاب «ولایت علی در قرآن کریم ومهربان و سنت نبی(ص)»[یادداشت ۱] و ناصر مکارم شیرازی، از مراجع تبعیت شیعه و مفسر قرآن، در کتاب «نشانهها ولایت در قرآن»،[یادداشت ۲] نیز بعضا از عالمان، ولایت و امامت را به یک مضمون به کارگیری کردهاند و در میان آنها فرقی نگذاشتهاند، ولی مرتضی مطهری،[۲۱] ولایت را بالاترین جایگاه و مرتبه امامت و بعضی[۲۲] آن را مهم ترین بُعد نبوت و امامت دانستهاند.
بیشتر متکلمان شیعه و سنی با اندک اختلافی امامت را چنین تعریفوتمجید کردهاند: «الامامةُ ریاسة عامّة فی کارها الدّین و الدّنیا نیابةً [أو خلافةً] عن النبی (ص)؛ امامت، سر گروهی عام در کارها شرعی و دنیایی بهنیابت و جانشینی از رسول(ص) میباشد».[۲۳]
اثرها ولایت
دعای ناد علی صغیر
«نَادِ عَلِیّاً مَظْهَرَ الْعَجَائِبِ، تَجِدْهُ عَوْناً لَکَ فِی النَّوَائِبِ، کُلُّ هَمٍّ وَ غَمٍّ سَیَنْجَلِی، بِوَلایَتِکَ یَا عَلِیُّ»
علی را که مظهر شگفتی ها میباشد صدا بزن، اورا در دغدغهها یار و همدم خویش خواهی یافت؛ هر ناراحتی و اندوهی برطرف میشود به برکت ولایتت ای علی![۲۴]
در احادیث نقلگردیده از معصومان، اثراتی برای ولایت امام علی(ع) نام برده میباشد که بعضا از آنها عبارتند از:
ورود به پردیس.[۲۵] در روایتی از فرستاده اکرم(ص) گفته شده که کسی که می خواهد معاش و مرگش همانند نبی(ص) باشد و در بهشتی که خدا وعده داده بومی گردد، علی بن ابیطالب را اماّ خویش قرار دهد.[۲۶]
ایمنی از حریق دوزخ و جهنم و عذاب الهی:[۲۷] در حدیث قدسی پر اسم و رسم، ولایت امیرالمؤمنین قلعه امن الهی و موجب ایمنی از حریق دوزخ و جهنم معرفی گردیدهاست که هر که وارد آن گردد، از عذاب دوزخ وجهنم در هواخواهی خواهد ماند: «وَلَایَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ نَارِی؛ ولایت علی بن ابیطالب قلعه اینجانب میباشد. کسی که وارد این قلعه شد، از حریق اینجانب در حمایت میباشد».[۲۸]
مجوز عبور از صراط:[۲۹] در حدیثی از نبی(ص) آمده میباشد: «إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ وَ نُصِبَ الصِّرَاطُ عَلَی ظَهْرَانَی جَهَنَّمَ فَلَا یَجُوزُهَا وَ یَقْطَعُهَا إِلَّا مَنْ کَانَ مَعَهُ جَوَازٌ بِوَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ؛ وقتی که قیامت برپا گردد و پل صراط بر دوزخ نصب گردد، کسی از آن نمیگذرد و آن را پشت راز نمیگذارد، مگر آنکه تایید صلاحیت ولایت علی بن ابیطالب(ع) را یاروهمدم داشته باشد».[۳۰]
موجب رستگاری و آمرزش: در روایتی از امام باقر(ع)، خوشی، رستگاری، کرامت، مغفرت، عافیت، آسایش و رضایت در ولایت امام علی(ع) دانسته شدهاست.[۳۱]
در حدیثی از امام رضا(ع) افرادی که ولایت امام علی(ع) را در روز غدیر خم پذیرفتند به فرشتگانی که بر انسان سجده کردند، و افرادی که ولایت اورا نپذیرفتند به ابلیس تشبیه گردیدهاند.[۳۲]
ولایت امام علی(ع) بهمعنای امامت امام علی(ع) یا این که یک کدام از مراتب و شئون امامت وی میباشد. بیشتر پژوهشگران و نویسندگان ولایت و امامت را به یک مضمون به عمل بردهاند، البته مرتضی مطهری آن را یکیاز مراتب امامت و بالاترین آن دانسته میباشد. ولایت امام علی(ع) در قرآن ذکر نشده میباشد، البته در منابع روایی و تفسیری، نشانهها فراوانی به آن تعبیروتفسیر گردیده و در روایات از عنایت و رده بلند ولایت امام علی(ع) و اثر ها آن کلام بیان شده میباشد؛ مثلا ولایت علی(ع) یکی عناصر اسلام، بدون نقصکننده آئین و به عبارتی ولایت الهی و رسولش معرفی گردیدهاست. بعضی اثر ها ولایت امام علی(ع) در احادیث عبارتند از: ورود به فردوس، ایمنی از حریق دوزخ وجهنم، مجوز عبور از پل صراط و رستگاری و آمرزش.
در برخی از احادیث، ولایت امام علی(ع) شرط قبولی ایمان و اجرا دانسته شدهاست. در اینکه ولایت شرط قبولی انجام میباشد یا این که شرط درستی، فی مابین علمای شیعه اختلافحیث وجود داراست. بر طبق روایات تفسیری، آیه ولایت، آیه تبلیغ و آیه اکمال بر ولایت امام علی(ع) دلالت داراست. همینطور گروهی از عالمان شیعه، حدیث غدیر و حدیث ولایت را نیز بهمعنای ولایت امام علی(ع) دانستهاند و اورا وَلیّ و صاحب و مالکتفویض مؤمنان مسجد النبی کوهسنگی مشهد خواندهاند.
منزلت و عنایت
ولایت امام علی(ع) از مباحثی میباشد که در تفاسیر و احادیث فراوان از آن دعوا شدهاست. هرچند ولایت امام علی(ع) بهصراحت در قرآن بیان نشده میباشد، ولی نشانهها زیادی به آن تعبیروتفسیر شدهاست؛[۱] به عنوان مثال ریسمان الهی در آیه ۱۰۳ سوره آلعمران (وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا)[۲] و صراط بی واسطه در آیه ۱۵۳ سوره انعام[۳] و آیه ۴۳ سوره زخرف[۴] به ولایت علی تعبیروتفسیر گردیدهاست. همینطور در احادیث، امانتی که در آیه ودیعت از دوری افق، زمین و کوهها از تایید آن کلام نقل شده، به ولایت امام علی(ع) تعبیروتفسیر آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیدهاست.[۵]
در دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) حدود صد داستان درباره ولایت امام علی(ع) توده شدهاست.[۶] در بعضی احادیث ولایت امام علی(ع)، بی نقصکننده آیین[۷] و به عبارتی ولایت آفریدگار و رسول(ص) آورده شده[۸] و منکر ولایت علی(ع)، منکر ولایت رسول(ص)[۹] دانسته گردیدهاست. در بعضی از روایات بنی الاسلام نیز ولایت علی بن ابیطالب(ع) یکیاز اساسها و عنصرها اسلام شمرده رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد شدهاست.[۱۰]
مضمونشناسی ولایت
علامه طباطبایی، بر آن میباشد که ولایت بهمعنای نصرت و امداد وجود ندارد، بلکه بهمعنای سرپرستی و مالکیت درایت میباشد. این مضمون، معنایی همگانی میباشد و در همه مشتقات آن جریان دارااست.[۱۱] از نگاه او ولایت عبارت میباشد از نوعی قرب و قربت که موجب نوع خاصی از حق تصرف و مالکیت دوراندیشی میشود.[۱۲] عبدالله جوادی آملی، مفسر و دانا شیعه، معنای مهم ولایت را قرب و قربت و لازمه آن را تصدی و سرپرستی کارها یا این که نصرت و محبت دانسته میباشد.[۱۳] از نگاه فَخْرُالدّین طُریحی، مولف مجمع البحرین، وَلایت به درایت و اقتدار و فعل اشاره دارااست و بهمعنای محبت اهلبیت و رهروانشان، امتثال اوامرو نواهی آنها و تأسی به آنان در خوی و خلق و خوی شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۱۴]
کلمه ولایت در لغت، گاه به فتح واو (وَلایت) و گاه با کسر واو (وِلایت) استفاده شدهاست. گروهی از لغتشناسان وَلایت را درباره پیوندهایی مانند خویشاوندی، محبت، وراثت و نصرت و کمککردن به فعالیت برده و وِلایت را به سرپرستی و زمامداری کارها مضمون کردهاند.[۱۵] از دید سیبویه، دانشمند دارای اسم و رسم دانش نحو در قرن دوم قمری، هر دو کلمه بهمعنای زمامداری و دور اندیشی کارها میباشد.[۱۶] جمعای نیز هر دو را بهمعنای نصرت و امداد دانستهاند.[۱۷]
رابطه با امامت
بعضی از عالمان شیعه ولایت و امامت را به یک مفهوم دانستهاند.[۱۸] روضه خوان موءثر نیز مولا و البتهّ در حدیث غدیر را به امام مفهوم نموده است.[۱۹] اکثری از دانشمندان و نویسندگان [۲۰] همانند سید مرتضی عسکری در کتاب «ولایت علی در قرآن کریم ومهربان و سنت نبی(ص)»[یادداشت ۱] و ناصر مکارم شیرازی، از مراجع تبعیت شیعه و مفسر قرآن، در کتاب «نشانهها ولایت در قرآن»،[یادداشت ۲] نیز بعضا از عالمان، ولایت و امامت را به یک مضمون به کارگیری کردهاند و در میان آنها فرقی نگذاشتهاند، ولی مرتضی مطهری،[۲۱] ولایت را بالاترین جایگاه و مرتبه امامت و بعضی[۲۲] آن را مهم ترین بُعد نبوت و امامت دانستهاند.
بیشتر متکلمان شیعه و سنی با اندک اختلافی امامت را چنین تعریفوتمجید کردهاند: «الامامةُ ریاسة عامّة فی کارها الدّین و الدّنیا نیابةً [أو خلافةً] عن النبی (ص)؛ امامت، سر گروهی عام در کارها شرعی و دنیایی بهنیابت و جانشینی از رسول(ص) میباشد».[۲۳]
اثرها ولایت
دعای ناد علی صغیر
«نَادِ عَلِیّاً مَظْهَرَ الْعَجَائِبِ، تَجِدْهُ عَوْناً لَکَ فِی النَّوَائِبِ، کُلُّ هَمٍّ وَ غَمٍّ سَیَنْجَلِی، بِوَلایَتِکَ یَا عَلِیُّ»
علی را که مظهر شگفتی ها میباشد صدا بزن، اورا در دغدغهها یار و همدم خویش خواهی یافت؛ هر ناراحتی و اندوهی برطرف میشود به برکت ولایتت ای علی![۲۴]
در احادیث نقلگردیده از معصومان، اثراتی برای ولایت امام علی(ع) نام برده میباشد که بعضا از آنها عبارتند از:
ورود به پردیس.[۲۵] در روایتی از فرستاده اکرم(ص) گفته شده که کسی که می خواهد معاش و مرگش همانند نبی(ص) باشد و در بهشتی که خدا وعده داده بومی گردد، علی بن ابیطالب را اماّ خویش قرار دهد.[۲۶]
ایمنی از حریق دوزخ و جهنم و عذاب الهی:[۲۷] در حدیث قدسی پر اسم و رسم، ولایت امیرالمؤمنین قلعه امن الهی و موجب ایمنی از حریق دوزخ و جهنم معرفی گردیدهاست که هر که وارد آن گردد، از عذاب دوزخ وجهنم در هواخواهی خواهد ماند: «وَلَایَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ نَارِی؛ ولایت علی بن ابیطالب قلعه اینجانب میباشد. کسی که وارد این قلعه شد، از حریق اینجانب در حمایت میباشد».[۲۸]
مجوز عبور از صراط:[۲۹] در حدیثی از نبی(ص) آمده میباشد: «إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ وَ نُصِبَ الصِّرَاطُ عَلَی ظَهْرَانَی جَهَنَّمَ فَلَا یَجُوزُهَا وَ یَقْطَعُهَا إِلَّا مَنْ کَانَ مَعَهُ جَوَازٌ بِوَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ؛ وقتی که قیامت برپا گردد و پل صراط بر دوزخ نصب گردد، کسی از آن نمیگذرد و آن را پشت راز نمیگذارد، مگر آنکه تایید صلاحیت ولایت علی بن ابیطالب(ع) را یاروهمدم داشته باشد».[۳۰]
موجب رستگاری و آمرزش: در روایتی از امام باقر(ع)، خوشی، رستگاری، کرامت، مغفرت، عافیت، آسایش و رضایت در ولایت امام علی(ع) دانسته شدهاست.[۳۱]
در حدیثی از امام رضا(ع) افرادی که ولایت امام علی(ع) را در روز غدیر خم پذیرفتند به فرشتگانی که بر انسان سجده کردند، و افرادی که ولایت اورا نپذیرفتند به ابلیس تشبیه گردیدهاند.[۳۲]
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: نقش فرهنگی، گردشگری و انتقال ارزشهای دینی