???? ???? ????? ??????? ????

ابراهیم نوبختی
ابواسحاق ابراهیم نوبختی نیز از بزرگان و قدمای متکلمان شیعه در نصفه نخستین قرن چهارم میباشد.علامه حلی از وی با وصف «روحانی اَگام و امام اَعظم» حافظه نموده است. [۲۷] به عنوان مثال تألیفات او کتاب الابتهاج فی ثابت اللذةالعقلیه للّه بزرگ و نیز کتاب الیاقوت میباشد که علامه حلّی آن را تفصیل نموده است. کتاب الیاقوت از قدیم‌ترین کتابهای کلامی شیعه مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۲۸]

روضه خوان موءثر
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: روحانی اثر گذار
یکی‌از وسیع ترین استادان سخن در حوزه بغداد و بلکه در سرتاسر دنیا اسلام، محمدبن محمدبن نعمان حارثی، مشهور به روضه خوان موءثر یا این که ابن المعلّم بود که کتابهای زیادی در موضوعات متعدد کلامی تألیف کرد.[۲۹] او در مناظره‌های کلامی، به ویژه در موضوع امامت، با جریان پرقدرت معتزله روبه رو بود که آرای مشترکی نیز با زیدیه داشتند و مشقت بار درگیر تبلیغ و رواج دیدگاههای خویش و مناقشه جدّی در عقاید شیعه ها امامی بودند؛ وی به طور همزمان درصدد ارائه مستدل و مدون باورهای شیعی بود. او تعدادی رساله در عیب گیری دیدگاههای کلامی معتزله تألیف کرد و اثرها زیادی نیز در ساماندهی استدلالی آموزه‌های شیعی و تقابل با حدیث گرایی غیرعلمی پدید آورد. کتاب تصحیح الاعتقاد وی، دربردارنده توضیحات و نیز نقد ها و اعتراضات وی بر اعتقادالامامیه روحانی صدوق، مثال‌ای از فعالیتهای علمی او در همین مسیر آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۳۰]

شاگردان روضه خوان موثر

شاگردان موءثر زیرا سیدمرتضی و روحانی الطائفه ابوجعفر طوسی نیز در حرف خبره بودند. سیدمرتضی در کتاب تنزیه الانبیاء، بر نقطه مرکزی اختلاف لحاظ بین امامیه و معتزله درباره پاکی انبیا انگشت می‌نهد. امامیه برآنند که پیامبران مرتکب هیچگونه غلط نمیشوند، اما معتزله تنها ارتکاب گناهان کبیره و گناهانی را که موجب استخفاف آن‌ها می شود محال می دانند. سید درین کتاب خلال رد لحاظ معتزله، به شبهه‌های زندیقان بر پیامبران نیز جواب داده میباشد. روحانی طوسی نیز یک‌سری تاثیر کلامی تألیف کرد که از کلیه مهمتر، تفصیل قسمت حرف کتاب جمل العلم و العمل سید مرتضی میباشد با تیتر تمهیدالاصول، و نیز المفصح فی الامامة و مقدمة فی المدخل الی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانش الکلام.[۳۱]

مهم ترین موضوعات کلامی
از مهم‌ترین موضوعات کلامی مطرح در حوزه بغداد و بلکه در محافل علمی این شهر، قضیه امامت و غایب بودن امام بود. حوزه بغداد که مدافع امامت و غایب بودن بود، رقیبان و معارضان سرسختی شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشت.

در رأس معارضان امامت، خلفای عباسی بودند که همواره به امامان به دیده رقبای سیاسی خویش می نگریستند و برای تضعیف و هلاکت جریان امامت از هیچ کوششی دوری نمی‌کردند. از سایر معارضان امامت، حنبلی ها بودند.
جریان پرقدرت معتزله نیز گرچه علی علیه‌السلام امام اولیه شیعه‌ها را، از حیث علمی، بر دیگر خلفا رجحان می‌بنیان، با اطمینان امامیه در امامت و وحیانی پی بردن منشأ آن مخالف بود.
مدعیان بابیت امام فرصت(عج) در عصر غایب بودن صغری و مخالفت کنندگان با نواب و وکلای ائمه نیز از فتنه‌های داخل مذهبی بودند. اینان با سوءاستفاده از ایرادات ناشی از غایب بودن امام و تنگناها و دشواریهای سیاسی جامعه شیعه، ادعای نمایندگی امام و دعویهای غلط دیگر می‌کردند.
تعبیر و تفسیر قرآن
عالمان پر رنگ
در حوزه بغداد قرآن پژوهان پر رنگ‌ای تربیت شدند: ابومحمد حسن بن موسی نوبختی (متوفی ۳۱۰) کتاب التنزیه و بیان متشابه القرآن را نوشت.[۳۲] ابوعبداللّه احمدبن محمد جوهری کتاب مانزل فی القرآن فی صاحب و مالک الزمان را تألیف کرد.[۳۳] محمدبن عباس مشهور به ابن جُحام (زنده در ۳۲۸) از عالمان ثقه بغداد، خلال تألیف یک سری کتاب شرعی، کتاب مانزل اینجانب القرآن فی اهل البیت را در هزار ورق نوشت که به شهید شدن گروهی از عالمان هم روزگارش مانند آن تا مجال وی تألیف نشده بود.[۳۴] روضه خوان موءثر نیز، کتابهایی ویژه علم ها قرآن و تعبیروتفسیر نوشته بود، مانند الکلام فی وجوه اعجازالقرآن، البیان فی تألیف القرآن، و البیان عن خطا قُطْرُب فی القرآن[۳۵] سیدرضی (متوفی ۴۰۶) فراگیر موثر و اخوی سیدمرتضی، یک سری تاثیر قرآنی تألیف کرد، برای مثال حقائق التأویل فی متشابه التنزیل، و معانی القرآن.

سید مرتضی نیز از قرآن پژوهان بلندمرتبه حوزه بغداد بود. او در مهم‌ترین تاثیر قرآنی خویش، المُوضِح عن جهة معجزه القرآن، عقیده صرفه را درخصوص معجزه قرآن مطرح کرد، که گزینه اعتنا و عیب گیری قرآن‌پژوهان قرار گرفت. کتاب امالی یا این که غررالفوائد و دُرَرالقلائد وی، در تعبیر و تفسیر شمار متعددی از آیه ها ایراد، نتیجه ها هشتاد نشست درس دادن او در منزل‌اش در بغداد میباشد که متناوبآ برگزار می شد و در سال ۴۱۳ تمام شد.[۳۶] مهم ترین و جامع‌ترین و مشهورترین تعبیر را در حوزه بغداد، واپسین معلم پر رنگ این حوزه، یعنی روحانی طوسی نوشته میباشد. او در تعبیر التبیان به جنبه‌های مختلف لغوی، بدیعی، صرفی و نحوی، دینی، کلامی و تاریخی نشانه‌ها دقت نموده است، علاوه بر آنکه تعبیر و تفسیر وی پایین تأثیر فضای حکم کننده بر بغداد آن دوران بیشتر صبغه کلامی داراست.

ابراهیم نوبختی
ابواسحاق ابراهیم نوبختی نیز از بزرگان و قدمای متکلمان شیعه در نصفه نخستین قرن چهارم میباشد.علامه حلی از وی با وصف «روحانی اَگام و امام اَعظم» حافظه نموده است. [۲۷] به عنوان مثال تألیفات او کتاب الابتهاج فی ثابت اللذةالعقلیه للّه بزرگ و نیز کتاب الیاقوت میباشد که علامه حلّی آن را تفصیل نموده است. کتاب الیاقوت از قدیم‌ترین کتابهای کلامی شیعه مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۲۸]

روضه خوان موءثر
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: روحانی اثر گذار
یکی‌از وسیع ترین استادان سخن در حوزه بغداد و بلکه در سرتاسر دنیا اسلام، محمدبن محمدبن نعمان حارثی، مشهور به روضه خوان موءثر یا این که ابن المعلّم بود که کتابهای زیادی در موضوعات متعدد کلامی تألیف کرد.[۲۹] او در مناظره‌های کلامی، به ویژه در موضوع امامت، با جریان پرقدرت معتزله روبه رو بود که آرای مشترکی نیز با زیدیه داشتند و مشقت بار درگیر تبلیغ و رواج دیدگاههای خویش و مناقشه جدّی در عقاید شیعه ها امامی بودند؛ وی به طور همزمان درصدد ارائه مستدل و مدون باورهای شیعی بود. او تعدادی رساله در عیب گیری دیدگاههای کلامی معتزله تألیف کرد و اثرها زیادی نیز در ساماندهی استدلالی آموزه‌های شیعی و تقابل با حدیث گرایی غیرعلمی پدید آورد. کتاب تصحیح الاعتقاد وی، دربردارنده توضیحات و نیز نقد ها و اعتراضات وی بر اعتقادالامامیه روحانی صدوق، مثال‌ای از فعالیتهای علمی او در همین مسیر آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۳۰]

شاگردان روضه خوان موثر

شاگردان موءثر زیرا سیدمرتضی و روحانی الطائفه ابوجعفر طوسی نیز در حرف خبره بودند. سیدمرتضی در کتاب تنزیه الانبیاء، بر نقطه مرکزی اختلاف لحاظ بین امامیه و معتزله درباره پاکی انبیا انگشت می‌نهد. امامیه برآنند که پیامبران مرتکب هیچگونه غلط نمیشوند، اما معتزله تنها ارتکاب گناهان کبیره و گناهانی را که موجب استخفاف آن‌ها می شود محال می دانند. سید درین کتاب خلال رد لحاظ معتزله، به شبهه‌های زندیقان بر پیامبران نیز جواب داده میباشد. روحانی طوسی نیز یک‌سری تاثیر کلامی تألیف کرد که از کلیه مهمتر، تفصیل قسمت حرف کتاب جمل العلم و العمل سید مرتضی میباشد با تیتر تمهیدالاصول، و نیز المفصح فی الامامة و مقدمة فی المدخل الی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانش الکلام.[۳۱]

مهم ترین موضوعات کلامی
از مهم‌ترین موضوعات کلامی مطرح در حوزه بغداد و بلکه در محافل علمی این شهر، قضیه امامت و غایب بودن امام بود. حوزه بغداد که مدافع امامت و غایب بودن بود، رقیبان و معارضان سرسختی شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشت.

در رأس معارضان امامت، خلفای عباسی بودند که همواره به امامان به دیده رقبای سیاسی خویش می نگریستند و برای تضعیف و هلاکت جریان امامت از هیچ کوششی دوری نمی‌کردند. از سایر معارضان امامت، حنبلی ها بودند.
جریان پرقدرت معتزله نیز گرچه علی علیه‌السلام امام اولیه شیعه‌ها را، از حیث علمی، بر دیگر خلفا رجحان می‌بنیان، با اطمینان امامیه در امامت و وحیانی پی بردن منشأ آن مخالف بود.
مدعیان بابیت امام فرصت(عج) در عصر غایب بودن صغری و مخالفت کنندگان با نواب و وکلای ائمه نیز از فتنه‌های داخل مذهبی بودند. اینان با سوءاستفاده از ایرادات ناشی از غایب بودن امام و تنگناها و دشواریهای سیاسی جامعه شیعه، ادعای نمایندگی امام و دعویهای غلط دیگر می‌کردند.
تعبیر و تفسیر قرآن
عالمان پر رنگ
در حوزه بغداد قرآن پژوهان پر رنگ‌ای تربیت شدند: ابومحمد حسن بن موسی نوبختی (متوفی ۳۱۰) کتاب التنزیه و بیان متشابه القرآن را نوشت.[۳۲] ابوعبداللّه احمدبن محمد جوهری کتاب مانزل فی القرآن فی صاحب و مالک الزمان را تألیف کرد.[۳۳] محمدبن عباس مشهور به ابن جُحام (زنده در ۳۲۸) از عالمان ثقه بغداد، خلال تألیف یک سری کتاب شرعی، کتاب مانزل اینجانب القرآن فی اهل البیت را در هزار ورق نوشت که به شهید شدن گروهی از عالمان هم روزگارش مانند آن تا مجال وی تألیف نشده بود.[۳۴] روضه خوان موءثر نیز، کتابهایی ویژه علم ها قرآن و تعبیروتفسیر نوشته بود، مانند الکلام فی وجوه اعجازالقرآن، البیان فی تألیف القرآن، و البیان عن خطا قُطْرُب فی القرآن[۳۵] سیدرضی (متوفی ۴۰۶) فراگیر موثر و اخوی سیدمرتضی، یک سری تاثیر قرآنی تألیف کرد، برای مثال حقائق التأویل فی متشابه التنزیل، و معانی القرآن.

سید مرتضی نیز از قرآن پژوهان بلندمرتبه حوزه بغداد بود. او در مهم‌ترین تاثیر قرآنی خویش، المُوضِح عن جهة معجزه القرآن، عقیده صرفه را درخصوص معجزه قرآن مطرح کرد، که گزینه اعتنا و عیب گیری قرآن‌پژوهان قرار گرفت. کتاب امالی یا این که غررالفوائد و دُرَرالقلائد وی، در تعبیر و تفسیر شمار متعددی از آیه ها ایراد، نتیجه ها هشتاد نشست درس دادن او در منزل‌اش در بغداد میباشد که متناوبآ برگزار می شد و در سال ۴۱۳ تمام شد.[۳۶] مهم ترین و جامع‌ترین و مشهورترین تعبیر را در حوزه بغداد، واپسین معلم پر رنگ این حوزه، یعنی روحانی طوسی نوشته میباشد. او در تعبیر التبیان به جنبه‌های مختلف لغوی، بدیعی، صرفی و نحوی، دینی، کلامی و تاریخی نشانه‌ها دقت نموده است، علاوه بر آنکه تعبیر و تفسیر وی پایین تأثیر فضای حکم کننده بر بغداد آن دوران بیشتر صبغه کلامی داراست.