تربیت عقل عبارت میباشد از: رویش و شکوفایی آمادگی تعقّلِ پنهان درآدم به خواسته دستیابی به واقعیت و حقیقی وواقعیّت.[۸]
این نوع تربیت نیز در اسلام گزینه توجّه قرار گرفته، و برای آن قیمت مسجد النبی کوهسنگی مشهد ویژهای گشوده شدهاست. شهید مطهری در این ارتباط مینویسد: «اسلام یک آئینِ طرفدار عقل میباشد و به نحو شدیدی هم روی این شایستگی توکل نموده است؛ خیر صرفا با وی پیکار نکرده، بلکه از وی امداد و تاکید مراد میباشد، و پذیرش خویش را مدام از عقل میخواهد. در این مسئله آیهها قرآن زیاد میباشد، آیه ها دعوت به تعقّل و تفکّر، یا این که آیاتی که به شکلی مطالب را طرح آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد کردهاند که فکرانگیز و درنگانگیز میباشد».[۹]
اسلام برای رویش و شکوفایی عقل، طرق عملی گوناگونی ارائه داده میباشد که آحاد آدمها، در هر سطحی باشند، میتوانند از آن ها منفعت گیرند؛ به عنوان مثال به اندیشیدن درباره نظام آفرینش،[۱۰] خلقت آدم،[۱۱] رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد جانداران دیگر،[۱۲] و تاریخ گذشتگان[۱۳] توصیه مینماید.
۳.۳ - تربیت قلبی
قلب، کانون عاطفه ها و احساسات آدم میباشد که چنانچه به صورت درست رویش نیابد، پیامدهای ناهنجاری دارااست که جبران آن ها به سادگی قابلیتپذیر وجود ندارد. نبی گرامی اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرمود: شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد «هرگاه قلب فرد پاکیزه شود، جسدش نیز پاکیزه گردد و در حالتی که قلب پلید خواهد شد، جسد هم پلید میشود». [۱۴]
میقدرت ذکر کرد: عاقبت آدمی و روشن بختی و تیره بختی وی بستگی بدین دارااست که قلبش بهسیرتکاملای درست تربیت گردد. این کلام، نگرش قرآن مجید درباره فرجام آدم میباشد: «در آن روز (قیامت) که محصول و فرزندان سودی نمیبخشد، مگر هر کس با قلب سلیم به پیشگاه پروردگار آید!». [۱۵]
پس ضروری میباشد که آدم، توجّه بی نقص به قلب خود داشته باشد. آن را در مسیر درست تربیت نماید، بهداشت و درمانش را رعایت کند، زخمهایش را بزداید و اورا در رویکرد اعتلا و بالندگی یاری دهد تا سرمایه قدمت بیهوده از کف نرود؛ از اینرو در نظام تربیتی اسلام دقت کافی نسبت به رشد قلب تحت عنوان یک تربیت درونی و باطنی گردیده، بهسیرتکاملای که ارزندهترین تحفه الهی به آدم؛ یعنی قرآن مجید، در کاسه قلب قرار گرفته میباشد: «مسلّماً این (قرآن) از سوی معبود جهانیان نازل گردیده است! روح الامین (جبرئیل) آن را نازل نموده است. بر قلب (تمیز) تو، تا از ترساندن کنندگان باشی!». [۱۶]
همینطور مشاهده واپسین مرتبه قربت به آفریدگار؛ یعنی معراج پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) را بر ذمه دل گذاشته و فرموده میباشد: «بعد (رسول) مجاورت شد و مجاورت شد تا اندازه دو کمان یا این که مجاورتخیس، و آفریدگار به مخلوق خویش هر چه بایستی وحی نماید، وحی کرد، دل آنچه را که روئت کرد، لاف نشمرد».[۱۷]
حیث آخری قرآن پیرامون قلب، که بعد از یازده قسم و سوگند ذکر شد اینگونه میباشد: «کسی که درطهارت نفس کوشید، رستگار شد و هر کس درزشتیاش فروپوشید، ناامید گشت».[۱۸]
۴ - هماهنگی میان تربیت درونی و بیرونی
[بازنویسی]
هریک از اشکال تربیتی که بیان شد، در عالم پیروانی دارااست؛ بهاین معنی که برخی، صرفا به تربیت بدنی پرداخته، هیچگاه به پندار رشد عقل یا این که قلب خویش تحت عنوان تربیت باطنی نیستند، تودهای نیز آحاد دقت خود را صرف رشد پندار و عقل خود مینمایند و از پژوهش به تن و شکوفایی حالات روح و قلب غافل می مانند و تیم سوم نیز افرادیاند که کاری به جسم و عقل ندارند و معتقدند که صرفا منش روشن بختی انسان تزکیه روح و پرواز دل میباشد و تک تک سرمایه آدمیبایستی صرف هموار کردن خط مش دل گردد، در صورتی چه به پایمال کردن عقل و فنا تن نیز سبب خواهد شد.
ولی اسلام خلال مداقه دادن به همگی اشکال تربیت هیچیک از آنهارا به صورت انفرادی نمیپذیرد و حق تقدم نمیدهد، بلکه جسم، عقل و سرازیر آدمی را به شکلی جامع و متعادل تربیت مینماید، بهسیرتکاملای که هیچیک از بعد ها وجودی وی معطّل نماند و دررویش هرکدام از آنان نیز افراط و تفریط نشود؛[۱۹] چون بشر دارنده سرشتی خاکی و دنیوی و محسوس میباشد[۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴] که تن نامیده میگردد و همینطور دارنده وجودی نامحسوس میباشد که از آن به روح تفسیر میگردد.[۲۵][۲۶][۲۷] آموختن و تربیت بشر بایستی در هر دو جهت و بهطور هماهنگ پیش برود.
۵ - اصالت تربیت روضه خوان
[بازنویسی]
اما اصالت، مرتبط با تربیت درونی و روضه خوان بشر میباشد و مدام جسم ، ابزار روح بوده و فقط می بایست به نیازمندیهای جسمی تحت عنوان وسیله - خیر تحت عنوان مقصود - نگاه خواهد شد. در عین هم اکنون بایستی از افراط و تفریط درپرداختن به جسم فقط و یا این که روح فقط - که موجب اختلالات جسمانی و ناهنجاریهای خل وچل میگردد - دوری کرد.[۲۸][۲۹][۳۰]
۶ - سوق آنگاه ملکوتی به قیمتهای معنوی
[دستکاری]
سرشت خاکی و جنبه دنیوی آدم، همواره او را به طرف خاک و قیمتهای فانی سوق می دهد و بُعد ملکوتی، اورا به سوی جنبههای روحی و قیمتهای معنوی و عالم جبروت میخواند. اساساً نفس بشر، میدانی از دسته برآیندهای این دو کشش و تلاش میباشد. درعین هم اکنون، برای بشر از بینش قرآن، یک سیر و جنبش تکاملی درلحاظ گرفته گردیده است. سیری که از ماده استارت می شود و بهتدریج یاروهمدم و هم زمان با برخورداری از عاطفه ها و احساسات و نیازمندیهای طبیعی، نبردای پیگیر درجهت جذب و یا این که دفع تعلقهای دنیوی و علایق شهوانی و نفسانی درپیشرو دارااست، به نحوی که چنانچه جنبههای عقلانی بر هواهای نفسانی غلبه یابد و آدم، روش تزکیه و رستگاری را بپیماید، به اعلی علیین ترفیع مینماید و به لقاءالله راه و روش مییابد و در صورتی جنبههای نفسانی و شیطانی آدم قوّت یابد و عقل و جنبههای روحی پایینالشعاع آن قرار گیرد، بشر رویه انحراف و خرابی را میپیماید و به اسفل السافلین سقوط مینماید.[۳۱]
تربیت عقل عبارت میباشد از: رویش و شکوفایی آمادگی تعقّلِ پنهان درآدم به خواسته دستیابی به واقعیت و حقیقی وواقعیّت.[۸]
این نوع تربیت نیز در اسلام گزینه توجّه قرار گرفته، و برای آن قیمت مسجد النبی کوهسنگی مشهد ویژهای گشوده شدهاست. شهید مطهری در این ارتباط مینویسد: «اسلام یک آئینِ طرفدار عقل میباشد و به نحو شدیدی هم روی این شایستگی توکل نموده است؛ خیر صرفا با وی پیکار نکرده، بلکه از وی امداد و تاکید مراد میباشد، و پذیرش خویش را مدام از عقل میخواهد. در این مسئله آیهها قرآن زیاد میباشد، آیه ها دعوت به تعقّل و تفکّر، یا این که آیاتی که به شکلی مطالب را طرح آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد کردهاند که فکرانگیز و درنگانگیز میباشد».[۹]
اسلام برای رویش و شکوفایی عقل، طرق عملی گوناگونی ارائه داده میباشد که آحاد آدمها، در هر سطحی باشند، میتوانند از آن ها منفعت گیرند؛ به عنوان مثال به اندیشیدن درباره نظام آفرینش،[۱۰] خلقت آدم،[۱۱] رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد جانداران دیگر،[۱۲] و تاریخ گذشتگان[۱۳] توصیه مینماید.
۳.۳ - تربیت قلبی
قلب، کانون عاطفه ها و احساسات آدم میباشد که چنانچه به صورت درست رویش نیابد، پیامدهای ناهنجاری دارااست که جبران آن ها به سادگی قابلیتپذیر وجود ندارد. نبی گرامی اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرمود: شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد «هرگاه قلب فرد پاکیزه شود، جسدش نیز پاکیزه گردد و در حالتی که قلب پلید خواهد شد، جسد هم پلید میشود». [۱۴]
میقدرت ذکر کرد: عاقبت آدمی و روشن بختی و تیره بختی وی بستگی بدین دارااست که قلبش بهسیرتکاملای درست تربیت گردد. این کلام، نگرش قرآن مجید درباره فرجام آدم میباشد: «در آن روز (قیامت) که محصول و فرزندان سودی نمیبخشد، مگر هر کس با قلب سلیم به پیشگاه پروردگار آید!». [۱۵]
پس ضروری میباشد که آدم، توجّه بی نقص به قلب خود داشته باشد. آن را در مسیر درست تربیت نماید، بهداشت و درمانش را رعایت کند، زخمهایش را بزداید و اورا در رویکرد اعتلا و بالندگی یاری دهد تا سرمایه قدمت بیهوده از کف نرود؛ از اینرو در نظام تربیتی اسلام دقت کافی نسبت به رشد قلب تحت عنوان یک تربیت درونی و باطنی گردیده، بهسیرتکاملای که ارزندهترین تحفه الهی به آدم؛ یعنی قرآن مجید، در کاسه قلب قرار گرفته میباشد: «مسلّماً این (قرآن) از سوی معبود جهانیان نازل گردیده است! روح الامین (جبرئیل) آن را نازل نموده است. بر قلب (تمیز) تو، تا از ترساندن کنندگان باشی!». [۱۶]
همینطور مشاهده واپسین مرتبه قربت به آفریدگار؛ یعنی معراج پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) را بر ذمه دل گذاشته و فرموده میباشد: «بعد (رسول) مجاورت شد و مجاورت شد تا اندازه دو کمان یا این که مجاورتخیس، و آفریدگار به مخلوق خویش هر چه بایستی وحی نماید، وحی کرد، دل آنچه را که روئت کرد، لاف نشمرد».[۱۷]
حیث آخری قرآن پیرامون قلب، که بعد از یازده قسم و سوگند ذکر شد اینگونه میباشد: «کسی که درطهارت نفس کوشید، رستگار شد و هر کس درزشتیاش فروپوشید، ناامید گشت».[۱۸]
۴ - هماهنگی میان تربیت درونی و بیرونی
[بازنویسی]
هریک از اشکال تربیتی که بیان شد، در عالم پیروانی دارااست؛ بهاین معنی که برخی، صرفا به تربیت بدنی پرداخته، هیچگاه به پندار رشد عقل یا این که قلب خویش تحت عنوان تربیت باطنی نیستند، تودهای نیز آحاد دقت خود را صرف رشد پندار و عقل خود مینمایند و از پژوهش به تن و شکوفایی حالات روح و قلب غافل می مانند و تیم سوم نیز افرادیاند که کاری به جسم و عقل ندارند و معتقدند که صرفا منش روشن بختی انسان تزکیه روح و پرواز دل میباشد و تک تک سرمایه آدمیبایستی صرف هموار کردن خط مش دل گردد، در صورتی چه به پایمال کردن عقل و فنا تن نیز سبب خواهد شد.
ولی اسلام خلال مداقه دادن به همگی اشکال تربیت هیچیک از آنهارا به صورت انفرادی نمیپذیرد و حق تقدم نمیدهد، بلکه جسم، عقل و سرازیر آدمی را به شکلی جامع و متعادل تربیت مینماید، بهسیرتکاملای که هیچیک از بعد ها وجودی وی معطّل نماند و دررویش هرکدام از آنان نیز افراط و تفریط نشود؛[۱۹] چون بشر دارنده سرشتی خاکی و دنیوی و محسوس میباشد[۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴] که تن نامیده میگردد و همینطور دارنده وجودی نامحسوس میباشد که از آن به روح تفسیر میگردد.[۲۵][۲۶][۲۷] آموختن و تربیت بشر بایستی در هر دو جهت و بهطور هماهنگ پیش برود.
۵ - اصالت تربیت روضه خوان
[بازنویسی]
اما اصالت، مرتبط با تربیت درونی و روضه خوان بشر میباشد و مدام جسم ، ابزار روح بوده و فقط می بایست به نیازمندیهای جسمی تحت عنوان وسیله - خیر تحت عنوان مقصود - نگاه خواهد شد. در عین هم اکنون بایستی از افراط و تفریط درپرداختن به جسم فقط و یا این که روح فقط - که موجب اختلالات جسمانی و ناهنجاریهای خل وچل میگردد - دوری کرد.[۲۸][۲۹][۳۰]
۶ - سوق آنگاه ملکوتی به قیمتهای معنوی
[دستکاری]
سرشت خاکی و جنبه دنیوی آدم، همواره او را به طرف خاک و قیمتهای فانی سوق می دهد و بُعد ملکوتی، اورا به سوی جنبههای روحی و قیمتهای معنوی و عالم جبروت میخواند. اساساً نفس بشر، میدانی از دسته برآیندهای این دو کشش و تلاش میباشد. درعین هم اکنون، برای بشر از بینش قرآن، یک سیر و جنبش تکاملی درلحاظ گرفته گردیده است. سیری که از ماده استارت می شود و بهتدریج یاروهمدم و هم زمان با برخورداری از عاطفه ها و احساسات و نیازمندیهای طبیعی، نبردای پیگیر درجهت جذب و یا این که دفع تعلقهای دنیوی و علایق شهوانی و نفسانی درپیشرو دارااست، به نحوی که چنانچه جنبههای عقلانی بر هواهای نفسانی غلبه یابد و آدم، روش تزکیه و رستگاری را بپیماید، به اعلی علیین ترفیع مینماید و به لقاءالله راه و روش مییابد و در صورتی جنبههای نفسانی و شیطانی آدم قوّت یابد و عقل و جنبههای روحی پایینالشعاع آن قرار گیرد، بشر رویه انحراف و خرابی را میپیماید و به اسفل السافلین سقوط مینماید.[۳۱]
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: نقش فرهنگی، گردشگری و انتقال ارزشهای دینی